Tego dnia 1507 roku na Wawelu odbyła się koronacja Zygmunta I Starego na króla Polski
Koronacja Zygmunta I Starego na króla Polski odbyła się w Krakowie na Wawelu. Dokonał jej prymas Polski abp Andrzej Boryszewski. Zygmunt był piątym z kolei synem Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. Ponieważ Zygmunt Stary pochodził z wielodzietnej rodziny, nikt nie brał pod uwagę w kontekście sukcesji polskiego tronu. Jak to się stało, że piąty z kolei syn Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki zaczął odgrywać tak wielką rolę? Na to pytanie odpowiemy w dalszej części artykułu.
W pewnym momencie Kazimierz IV Jagiellończyk miał tylu synów, że zabrakło dla nich ziem, którymi mogliby rządzić. Tron w Polsce, po śmierci Kazimierza IV Jagiellończyka objął Jan Olbracht, a na Litwie osadzono Aleksandra Jagiellończyka.
Od 1471 roku natomiast pierworodny syn Kazimierza IV Jagiellończyka – Władysław II Jagiellończyk zasiadał na tronie czeskim, a od 1490 roku również na tronie węgierskim. Zygmunt Stary udał się na węgierski dwór brata i tam poznał Katarzynę Telniczankę, która kiedyś była dwórką Elżbiety Rakuszanki.
Para zapałała do siebie uczuciem, czego owocem było troje dzieci, w tym Jan z Książąt Litewskich, którego ojciec przeznaczył do kariery w Kościele. Władysław II Jagiellończyk oddał bratu Zygmuntowi we władanie księstwo głogowskie.
W 1501 roku zmarł król Polski Jan Olbracht, a jego następcą został Aleksander Jagiellończyk, którego co ciekawe na króla Polski koronował 12 grudnia 1501 roku jego rodzony brat – Fryderyk Jagiellończyk. Rządy Aleksandra Jagiellończyka w Polsce nie trwały długo. Król zmarł już w 1506, a w ostatnich chwilach towarzyszył mu jego brat Zygmunt.
Utrata ukochanej i koronacja Zygmunta I Starego na króla Polski
W między czasie w 1503 roku zmarł także kardynał Fryderyk Jagiellończyk. W związku z tym jedynym żyjącym synem Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki pozostawał królewicz Zygmunt. Nie mógł on jednak pozostać w związku z dwórką własnej matki – Katarzyną Telniczanką. Musiał znaleźć kogoś odpowiedniejszego.
Musiał jednak wcześniej zapewnić byt kochance i swoim dzieciom. Wydał ją zatem za Andrzeja Kościeleckiego – podskarbiego wielkiego koronnego. Z Andrzejem Kościeleckim, Katarzyna Telniczanka doczekała się córki Beaty Kościeleckiej, która urodziła się już po śmierci ojca i wychowywała się na dworze królowej Bony Sforzy – drugiej żony Zygmunta Starego.
Trzeba jednak zacząć od tego, że Zygmunt Stary w 1506 roku został wielkim księciem litewskim, a 24 stycznia 1507 roku został koronowany na króla Polski przez prymasa Polski Andrzeja Boryszewskiego. Zygmunt Stary w momencie koronacji miał już 40 lat, a czas miał pokazać, że przeżyje jeszcze drugie tyle.
Pierwsza żona Zygmunta Starego – Barbara Zapolya
Pierwsze małżeństwo król Zygmunt Stary zawarł z Barbarą Zapolyą. Barbara była córką Piastówny – Jadwigi cieszyńskiej, a jej ojcem był Stefan Zapolya. Szlachectwo ród Zapolyów otrzymał od króla Węgier, Macieja Korwina.
Warto tu dodać, że o ile po kądzieli Barbara pochodziła z piastowskiego, królewskiego rodu, to po mieczu była tylko szlachcianką. Z Barbarą Zapolyą król doczekał się dwóch córek – Jadwigi i Anny. Przy czym królowa zmarła w 1515 roku właśnie przy narodzinach Anny. Królewna Anna również nie pożyła zbyt długo.
Zmarła w 1520 roku. Król Zygmunt Stary bardzo przeżył śmierć pierwszej żony. Wtedy na Wawel przybyła owdowiała już jego dawna kochanka – Katarzyna Telniczanka, aby go pocieszyć po stracie ukochanej żony.
Zjazd w Wiedniu
W 1515 roku odbył się zjazd w Wiedniu, na którym spotkali się bracia: król Polski i wielki książę litewski Zygmunt Stary wraz z bratem, królem Czech i Węgier Władysławem II Jagiellończykiem oraz cesarz Maksymilian I Habsburg.
Tematem spotkania władców były małżeństwa jagiellońskich potomków z wnukami Maksymiliana I Habsburga. I tak, Ferdynand I Habsburg miał ożenić się z córką Władysława II Jagiellończyka – Anną Jagiellonką, a jej brat Ludwik II Jagiellończyk miał zostać mężem wnuczki Maksymiliana I Habsburga – Marią Habsburżanką.
Dodatkowo Maksymilian I Habsburg zaadoptował syna niedołężnego już i zmarłego w roku następnym Władysława II Jagiellończyka – Ludwika. Cesarz zmarł w 1519 roku, a wtedy opiekunem Ludwika został Zygmunt Stary.
Druga żona Zygmunta Starego
Drugą żoną Zygmunta Starego została Bona Sforza d’Aragona. Ślub per procura (bez udziału małżonka) odbył się 6 grudnia 1517 roku w Neapolu, a ślub właściwy 18 kwietnia 1518 roku w Krakowie. Bona Sforza była protegowaną Habsburgów, a konkretnie Maksymiliana I Habsburga. Już 18 stycznia 1519 roku urodziła się ich pierwsza córka – Izabela Jagiellonka, której legalność była przez Habsburgów podważana.
W układzie wiedeńskim z 1515 roku Maksymilian I Habsburg zapisał punkt, zgodnie z którym przejmuje opiekę nad małoletnim Ludwikiem. Jednak cesarz zmarł w 1519 roku. Wówczas opiekunem Ludwika został Zygmunt Stary – stryj Ludwika. Królowa Bona Sforza namawiała męża do objęcia regencji w imieniu bratanka, ale ten nie wykazał zainteresowania. Podczas elekcji po śmierci Maksymiliana I Habsburga, król Zygmunt Stary poparł kandydaturę Karola V Habsburga na następcę zmarłego.
29 sierpnia 1526 roku pod Mohaczem poległ król Węgier i Czech – Ludwik II Jagiellończyk. Był on żonaty z Marią Habsburg – rodzoną siostrą Ferdynanda I Habsburga, który przez to małżeństwo stał się szwagrem Ludwika II.
W dodatku Ferdynand I Habsburg ożenił się z rodzoną siostrą Ludwika II Jagiellończyka – Anną Jagiellonką. Na podstawie tych koligacji rodzinnych, po śmierci Ludwika II Jagiellończyka, Ferdynand I Habsburg rościł sobie prawo do węgierskiego i czeskiego tronu. 16 grudnia 1526 roku został koronowany na króla Madziarów.
Droga Ferdynanda I Habsburga do węgierskiego tronu nie była prosta. Węgrzy posadzili na tronie swojego rodzimego monarchę. Był nim Jan Zapolya – rodzony brat Barbary Zapolyi – królowej Polski – pierwszej żony Zygmunta Starego. Ojcem Jana Zapolyi był Stefan Zapolya, a matką Piastówna – Jadwiga cieszyńska.
Ferdynand I Habsburg na mocy układu wiedeńskiego, który jego dziadek – Maksymilian I Habsburg zawarł z Jagiellonami (Władysławem II Jagiellończykiem i Zygmuntem Starym) poślubił córkę tego pierwszego – Annę Jagiellonkę. Siostra Fedynanda I Habsburga – Maria Habsburżanka wyszła za brata Anny Jagiellonki – Ludwika II Jagiellończyka, króla Czech i Węgier (będzie to istotne w dalszej części tej historii)
Córkami Anny Jagiellonki i Ferdynanda I Habsburga były między innymi Elżbieta (ur. 1526) i Katarzyna (ur. 1533), które zostały żonami króla Polski – Zygmunta II Augusta. Skupmy się najpierw na pierwszej z nich. Otóż Elżbieta została pierwszą żoną Zygmunta Augusta, w maju 1543 roku.
Pożycie małżeńskie tej pary od początku się nie układało, ponieważ Elżbieta była epileptyczką i król jej z tego powodu unikał. Tym bardziej, że jeszcze przed ślubem z zaledwie 17-letnią Elżbietą, król miał romans z dużo od niej starszą dwórką swojej matki – Dianą di Cordona. Ona o wiele lepiej zaspokajała króla w łóżku, ale i zaraziła Zygmunta Augusta kiłą. W wyniku czego stał się bezpłodny.
Niemalże równolegle, na Węgrzech rozgrywał się dramat najstarszej córki królowej Bony Sforzy i Zygmunta Starego – Izabeli Jagiellonki. Część szlachty węgierskiej uznała królem Węgier Jana Zapolyę, który pochodził z rodzimego węgierskiego rodu. Jan Zapolya ożenił się z Izabelą Jagiellonką i mieli razem syna – Jana Zygmunta Zapolyę. Jan Zapolya wkrótce po narodzinach syna umarł, ale na łożu śmierci powiedział, że jego wolą jest aby to jego syn został królem Węgier, a nie Ferdynand I Habsburg.
Królowa Bona Sforza po śmierci bratanka swojego męża nie złożyła broni. W jej głowie zrodził się plan. Aby zachować tron Węgier, trzeba było ożenić jej pierworodną córkę – Izabelę Jagiellonkę z Janem Zapolyą.
Oczywiście Habsburgowie nie przestali mącić. Twierdzili, że skoro Izabela Jagiellonka urodziła się w styczniu 1519 roku, a Bona Sforza z Zygmuntem Starym pobrali się w kwietniu 1518 roku, to Izabela musiała zostać spłodzona jeszcze przed ich ślubem. W związku z tym pochodzi z nieprawego łoża…
Na szczęście polska królowa miała dobre stosunki z Roksolaną – żoną sułtana Sulejmana Wspaniałego, a on popierał Zapolyów, a nie Habsburgów. Niestety, mimo tych wszystkich chodów, Izabeli Jagiellonce nie było łatwo. Tym bardziej, że krótko po narodzinach syna, którego doczekała się z Janem Zapolyą – Jana II Zygmunta Zapolyi, jego ojciec zmarł.
Przed śmiercią poprosił, aby dopilnowano, żeby na tronie Węgier zasiadł jego syn, a nie Habsburg. Nie było to łatwe, ponieważ Habsburgowie zaczęli kłaść kłody pod nogi królowej Izabeli. Musiała ona nawet czasowo wrócić do Krakowa.
W ostatecznym rozrachunku wróciła jednak nad Balaton, a jej syn – Jan II Zygmunt Zapolya został królem Węgier. Był on jednak tylko wybrany na króla, a nie koronowany, a ostatecznie musiał zrzec się tego tytułu na rzecz syna Ferdynanda I Habsburga – Maksymiliana II Habsburga.
Warto podać, jako ciekawostkę, że przyszły król Polski – Stefan Batory był paziem królowej Węgier – Izabelli Jagiellonki. Królowa wysyłała Batorego na przeszpiegi na dwór arcyksięcia Ferdynanda I. Pewnego razu Stefan Batory został schwytany i uwięziony przez Habsburgów.
Zygmunt August – jedyny syn i następca tronu
1 sierpnia 1520 roku urodził się Zygmunt August, jedyny syn i następca tronu. Po tragedii w Niepołomicach, o czym nieco niżej, cała uwaga Bony spadła na Zygmunta Augusta. Królowa namówiła zapewne męża, aby przeprowadzić pierwszą i zarazem ostatnią w historii Polski elekcję vivente rege, czyli żeby dokonać obioru króla za życia panującego.
Miała miejsce 18 grudnia 1529 roku, kiedy to Zygmunt August został wybrany na króla Polski za życia swojego ojca, Zygmunta I Starego. Zygmunt Stary musiał zapewnić szlachtę, że następni władcy będą wybierani większością głosów. Tak powstała elekcja viritim, czyli tzw. wolna elekcja. Tym sposobem został po raz pierwszy wybrany król Henryk Walezy.
Tragedia w Niepołomicach
20 września 1527 roku, podczas polowania w Niepołomicach, doszło do tragicznego w skutkach wypadku. Koń, na którym jechała Bona Sforza d’Aragona został spłoszony przez niedźwiedzia, który na tę okazję został sprowadzony z Litwy. Podczas ucieczki przed niedźwiedziem, zwierzę na którym jechała monarchini potknęło się o przeszkodę, zrzucając królową z grzbietu i przygniatając ją swoim ciałem.
Królowa Bona Sforza była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Monarchini spadła z konia, a jej upadek wywołał przedwczesny poród. Urodził się wówczas królewicz Wojciech Olbracht, który jednak zmarł zaraz po porodzie.
Bona Sforza d’Aragona po tym wypadku nie mogła mieć już więcej dzieci. Zygmunt August miał wtedy 7 lat, dlatego 18 grudnia 1529 roku Bona wraz z Zygmuntem Starym doprowadzili do elekcji vivente rege Zygmunta Augusta oraz jego koronacji, która odbyła się 20 lutego 1530 roku. Rządy objął dopiero w 1548 roku, po śmierci ojca. Wówczas również na Wawel, z polecenia Bony zostały sprowadzone z Niepołomic szczątki Wojciecha Olbrachta. Spoczął obok ojca na Wawelu.
Hołd pruski (10 kwietnia 1525)
Hołd pruski odbył się 10 kwietnia 1525 roku na Rynku Głównym w Krakowie. Był to akt symbolicznego poddania się Albrechta Hohenzollerna, ostatniego wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego przed sekularyzacją, królowi Polski Zygmuntowi I Staremu.
Na mocy traktatu krakowskiego zakon krzyżacki został sekularyzowany, a Prusy stały się świeckim księstwem, lennem Korony Królestwa Polskiego. Albrecht przyjął tytuł księcia Prus i zobowiązał się do składania hołdu królowi Polski oraz płacenia trybutu. Wydarzenie to zakończyło wieloletnie wojny z zakonem i zapoczątkowało panowanie dynastii Hohenzollernów w Prusach, co miało dalekosiężne konsekwencje dla historii Polski i Europy.
Wojna kokosza (1537)
Wojna kokosza to określenie rokoszu szlachty przeciwko Zygmuntowi I Staremu, który miał miejsce w 1537 roku. Nazwa wynika z faktu, że konflikt nie przerodził się w rzeczywiste działania zbrojne, a szlachta zamiast walczyć, zajmowała się głównie rabowaniem drobiu i dóbr ziemskich.
Szlachta zebrana pod Lwowem domagała się reform, m.in. zakazu elekcji vivente rege, zwiększenia wpływu na politykę oraz ograniczenia rosnącej pozycji magnaterii. Król nie spełnił tych żądań, ale konflikt ten był jednym z pierwszych przejawów walki szlachty o wpływy w państwie, zapowiadając przyszłe rokosze i rozwój demokracji szlacheckiej.
Zygmunt Stary zmarł w wieku 81 lat, w Niedzielę Wielkanocną 1 kwietnia 1548.
Bibliografia:
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
