Kształtowanie się polskiej społeczności na Pomorzu Zachodnim po 1945 roku

Biorąc pod uwagę ludność z powiatu złotowskiego, można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, iż była to grupa osób,  dla których sprawa tzw. polskości była rzeczywiście ważnym zagadnieniem. Potwierdzeniem tej tezy jest chociażby fakt istnienia od 1929 roku na terenie powiatu gazety Związku Polaków w Niemczech oraz obecność Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego i Związku Polskich Towarzystw Młodzieżowych. W Złotowie i Zakrzewie działał „Bank Ludowy” oraz spółdzielnia „Rolnik”. Instytucje te zajmowały się wspieraniem Polaków znajdujących się w trudnej sytuacji gospodarczej. Były to więc placówki aktywnie walczące o sprawy polskie. Wysoka świadomość narodowa objawiała się także rozwojem polskiego szkolnictwa. Szkoły działały jednak w bardzo trudnych warunkach, posyłanie do nich dzieci powodowało wzrost represji. Mimo to w powiecie w latach 1933–1939 istniało 21 szkół polskich, a pracowało w nich 30 nauczycieli. Dla porównania w analogicznym okresie w całych Niemczech było jedynie 60 takich szkół[4].

Z kolei ludność kaszubska miała zdecydowanie bardziej zróżnicowany stopień świadomości narodowej. Tutaj warstwa ludzi, która nie identyfikowała się z narodem polskim, była większa. Oczywiście wyróżnić można aktywnych działaczy propolskich, ale ich ogólna liczba była zdecydowanie mniej okazała niż w powiecie złotowskim. Pewnym usprawiedliwieniem w tej kwestii jest zaiste fakt, iż tereny te zostały poddane procesowi germanizacji w okresie dwudziestolecia międzywojennego, gdy w wyniku postanowień traktatu wersalskiego znalazły się pod zwierzchnictwem niemieckim. Ważnym problemem, który w ostatecznym rozrachunku miał znaczący wpływ na postawę tej grupy społeczeństwa, był fakt niepełnego udziału polskiej ludności rodzimej w przejmowaniu i budowie polskiego życia na Pomorzu Zachodnim.

Ludzi tych spotkał zawód, gdyż władze komunistyczne wykazywały się w stosunku do nich dość dużą nieufnością przy jednoczesnym podkreślaniu polskości i słowiańskości tych ziem. Przykładem tejże nieufności była chociażby niechęć czy powściągliwość w powierzaniu im funkcji państwowych i społecznych oraz załatwianiu ich codziennych spraw. Dychotomia ta zauważalna była, jak pisze Hieronim Rybicki, m.in. w zwłoce w uregulowaniu spraw obywatelskich umożliwiających nabycie pełnych praw państwowych. Ustawę o obywatelstwie i zarządzenie o weryfikacji narodowej wydano dopiero 28 kwietnia 1946 roku[5]. Okres poprzedzający wspomnianą datę to nic innego jak trwała prowizorka. Drugim zaniedbaniem było nieuregulowanie spraw narodowościowo-obywatelskich, które uniemożliwiało obejmowanie funkcji państwowych i samorządowych dużej grupie osób, których niekiedy traktowano jako Niemców i kierowano do obozów przeznaczonych dla tej narodowości. Mimo różnych trudności polska ludność rodzima w wielu miejscowościach stanowiła główną siłę lokalnych społeczności i działała aktywnie na rzecz ustanowienia polskiej administracji i publicznego porządku.

Posłowie

Chcąc określić rolę ludności miejscowej w tworzeniu społeczności zachodnio-pomorskiej jako pewnej całości, należy wyraźnie stwierdzić, iż nie była ona zbyt wielka, na co wpływ w głównej mierze miała jej dość skromna liczebność. Wypada jednak wskazać na pewną pośrednią rolę tej ludności w umacnianiu się procesów integracyjnych i adaptacyjnych oraz przystosowaniu się do nowych warunków życia na omawianym terytorium. Jak wiadomo, w czasie wojny i po jej zakończeniu doszło, jak pisze Krystyna Kersten, do „wyostrzenia identyfikacji narodowościowej”[6]. Wówczas to powstał nowy kształt polskiej świadomości narodowej, umiejętnie podtrzymywany przez powojenne władze państwowe, skierowany głównie przeciwko Niemcom. Instrumentem działań mających zabarwienie nacjonalistyczne była chociażby historia, z której umiejętnie wydobywano fragmenty sprzyjające wizji ziem wcielonych do Polski w 1945 roku jako dawniej słowiańskich i polskich.

Po latach do świadomości wielu nowych mieszkańców Ziem Odzyskanych weszło przekonanie, że dawniej mieszkali tu ludzie, którzy mieli wspólne korzenie etniczne z Polakami. Oczywiście akcja prowadzona przez władze pod hasłem „polskości ziem zachodnich i północnych” miała swój podtekst propagandowy, który komuniści zręcznie wykorzystywali do realizacji określonych celów politycznych. Najważniejszą sprawą była kwestia utrzymania jedności wszystkich Polaków, ale w oparciu o płaszczyznę poparcia dla komunistycznych władz państwowych. Jak mówił Władysław Gomułka: „zjednoczenie wszystkich Polaków w jedną całość państwową i narodową”[7]. Taki rodzaj porozumienia nie dla wszystkich Polaków był do zaakceptowania, stąd też nie udało się w ostatecznym rozrachunku połączyć ich w podobnie myślącą całość. Zresztą sprawienie, żeby wszyscy mówili i robili to samo, nie jest rzeczą prostą. Bo gdyby tak właśnie było, dzisiejszy świat wyglądałby zupełnie inaczej.

Maciej Wierzchnicki – doktorant Akademii Pomorskiej w Słupsku, nauczyciel historii

Bibliografia:

Źródła drukowane:

Dziennik Ustaw z 1938 r., nr 78, poz. 533.

Dziennik Ustaw z 1946 r., nr 15, poz. 106.

Przemówienie W. Gomułki w dniu 9 listopada 1946 roku na zjeździe autochtonów w Warszawie.

Czasopisma:

„Przegląd Zachodniopomorski” 1967, nr 3.

Opracowania:

Polska Ludowa 1944–1950. Przemiany społeczne, red. F. Ryszka, Wrocław 1974.

Pomorze – trudna Ojczyzna? Kształtowanie się nowej tożsamości  1945–1995, red. A. Sakson, Poznań 1996.

Romanow Z., Ludność niemiecka na Ziemiach Zachodnich i Północnych w latach 1945–1947, Słupsk 1992.

Rybicki H., Powrót pogranicza kaszubskiego do Polski po II wojnie światowej, Słupsk 1988.

Przypisy:

[1] Dziennik Ustaw z 1938 r., nr 78, poz. 533.

[2] H. Rybicki, Liczba i rozmieszczenie polskiej ludności rodzimej na Pomorzu Zachodnim po zakończeniu II wojny światowej, „Przegląd Zachodniopomorski” 1967, nr 3.

[3] H. Rybicki, Polska ludność rodzima w kształtowaniu nowej społeczności Pomorza Zachodniego po 1945 roku, [w:] Pomorze – trudna Ojczyzna? Kształtowanie się nowej tożsamości  1945–1995, red. A. Sakson, Poznań 1996, s. 191.

[4] Tamże, s. 193.

[5] Dz. U., 1946 r., nr 15, poz. 106.

[6] K. Kersten, Kształtowanie się stosunków ludnościowych, [w:] Polska Ludowa 1944–1950. Przemiany społeczne, red. F. Ryszka, Wrocław 1974.

[7] Przemówienie W. Gomułki w dniu 9 listopada 1946 roku na zjeździe autochtonów w Warszawie.