Tego dnia 476 roku ostatni cesarz zachodniorzymski Romulus Augustulus został zmuszony do abdykacji przez barbarzyńcę z plemienia Skirów – Odoakra. Jest to jedna z umownych dat kończących starożytność, traktowana jako tradycyjna data upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego
Tradycyjna data upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego jest uznawana za jedną z dat kończących epokę starożytności. Wówczas Odoaker, po zwycięstwie nad ojcem cesarza Orestesem, doprowadził do abdykacji Romulusa i sam przejął tron w zamachu stanu. Data ta jest przełomowa, gdyż nie obtano już nowego cesarza, lecz pod formalną zwierzchnością Konstantynopola rządy nad Italią przejęli barbarzyńcy. Sam Romulus żył jeszcze kilkadziesiąt lat w villi w Kampanii.
Preludium – agonia cesarstwa na zachodzie
Po fatalnym w skutkach najeździe Wandalów na Rzym z 455 roku, cesarstwo już się podniosło i faktycznie polityką kierowali wodzowie barbarzyńscy, na czele z Rycymerem i Gundobadem (często sprawowali oni pestiżowy urząd magistra militum).
Zajrzyj też tu: Czy wiesz kiedy upadł Rzym?
Samo wieczne miasto było już cieniem dawnej potęgi. Jeszcze przed skrupulatnym złupieniu go przez Wandalów i ucieczce dużej części populacji do innych ośrodków miasto nad Tybrem musiało ustąpić z pozycji stolicy – w V wieku rolę tą pełniła położona obok niedostępnych bagien Rawenna.
Wśród ludności narastała wrogość wobec uległych barbarzyńcom cesarzy – Galia, Hiszpania, Afryka i Brytania zostały już bezpowrotnie utracone, a władzę przejęły tam germańskie elity plemienne, współpracujące z lokalną imperialną administracją.
W 474 roku cesarzem został Juliusz Nepos (krewny cesarzowej wschodniorzymskiej). Faktycznie nigdy nie mianowano go augustem, lecz zaledwie cezarem, co było oznaką podległości wobec Konstantynopola.
Mogłoby się wydawać, że zewnętrzny protektor ma szansę uratować dogorywającą Italię. Wschód jednak nie miał środków, by zapobiec coraz większemu naporowi barbarzyńców. Na ten moment upadek był już tylko kwestią czasu.
Uzurpacja Orestesa
Upadek Neposa był silnie związany z wydarzeniami nad Bosforem. Po śmierci Leona I cesarzem został Izauryjczyk (jedno z plemion barbarzyńskich żyjących wówczas w Cylicji) Zenon. Przeciwnicy nowego reżimu szybko go obalili i wynieśli do purpury niejakiego Basiliscusa.
Nepos nie uznał uzurpacji co posłużyło za pretekst do zamachu stanu w Rawennie. Magister militum Orestes – dawny przyboczny Attyli, ale pochodzący z rzymskiej arystokracji w Dalmacji.
Uznał on szybko Basiliscusa, lecz zamiast przyjęcia tytułu, ofiarował cesarski diadem swemu synowi – 12 letniemu Romulusowi Augustowi (nazywanego pogardliwie Augustulusem – Auguściątkiem). Powód decyzji wysokiego urzędnika nie jest znany, podobnie tajemnicą jest dlaczego czekał z ogłoszeniem tego przez 2 miesiące.
Mogło to wynikać z kolejnego przewrotu na wschodzie – cesarz Zenon odzyskał władzę i ani myślał uznawać uzurpatora w Italii. Zmuszony do ucieczki do Dalmacji Nepos słał do niego wiele listów proszących o interwencję, które pozostawały jednak bez większego odzewu.
Tradycyjna data upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego
Głównym problemem Orestesa byli barbarzyńscy Germanie służący w cesarskiej armii. Drastyczny spadek dochodów z prowincji spowodował kryzys fiskalny i niewypłacalność skarbca. Podrażnieni barbarzyńcy zażądali wielu hektarów ziemi w Italii jako rekompensatę.
Na to magister militum nie mógł przystać – nie było już ziemi do podziału. Wówczas plemiona Skirów, Rugiów i Herulów (stanowiące większość rzymskiej armii) wybrały nowego króla, dobrze znanego Orestesowi z czasów przebywania na dworze władcy Hunów, Odoakra.
Dalsze wypadki zadziały się niezwykle szybko. 28 sierpnia (tydzień po ogłoszeniu go królem) Odoaker obległ i szybko zdobył Placencję (dzisiejsza Pawię), którą desperacko próbował bronić Orestes. Sam wódz został stracony tego samego dnia.
4 września pomimo lekkiego oporu barbarzyńcy wkroczyli do Rawenny i szybko dotarli do cesarskiego pałacu. Przeprowadzono szybki zamach stanu – Romulus został zmuszony do abdykacji, lecz nie spotkał go los ojca. Otrzymał villę zwaną castellum Lucullanum w Kampanii wraz z roczną pensją senatorską. Żył tam co najmniej do 507 roku (ostatnia poświadczona informacja w liście Kasjodora).
Tymczasem Odoaker wysłał do Konstantynopola posłów, którzy mieli przekonać Zenona o tym, że zachód nie potrzebuje cesarza – jeśli Odoaker otrzymałby tytuł patrycjusza, to sam mógłby rządzić w imieniu cesarza całą Italią. Przy okazji nad Bosfor trafiły insygnia cesarskie Romulusa.
Zenon zgodził się, choć formalnie przekazał decyzję Juliuszowi Neposowi. Ten do śmierci w 480 roku pozostawał zwierzchnikiem Odoakra, choć była to zwierzchność wyłącznie iluzoryczna.
Krzysztof Izdebski
Bibliografia:
- Heather Peter, Upadek cesarstwa rzymskiego, Poznań 2006.
- Krawczuk Aleksander, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 1986.
- Ziółkowski Adam, Starożytność, Warszawa 2009.
