Tego dnia 1238 roku w Krośnie Odrzańskim zmarł książę Henryk Brodaty ze śląskiej linii dynastii Piastów, syn Bolesława Wysokiego i jego drugiej żony, Krystyny
Zdrada, porwanie, walka o władzę – życie księcia toczyło się między triumfem a upadkiem. Henryk Brodaty miał szansę rządzić całym krajem, ale zamiast tego został więźniem własnych ambicji i cudzych intryg. Nawet po śmierci nie zaznał spokoju, a jego losy do dziś budzą emocje.
Henryk I Brodaty, znany także jako Jędrzych I Brodaty, urodził się między 1165 a 1170 rokiem, a zmarł 19 marca 1238 roku w Krośnie Odrzańskim. Był jednym z najważniejszych książąt z dynastii Piastów, a jego rządy miały ogromny wpływ na rozwój Śląska, który w XIII wieku stał się jednym z najbogatszych i najlepiej zarządzanych regionów ówczesnej Polski.
Henryk przyszedł na świat jako czwarty syn Bolesława I Wysokiego i jego drugiej żony, Krystyny, która prawdopodobnie pochodziła z niemieckiej arystokracji. Początkowo nikt nie przewidywał, że to właśnie on przejmie władzę – zgodnie z tradycją powinien wstąpić do stanu duchownego. Jednak los pokrzyżował te plany. Jego starsi bracia – Bolesław, Konrad i Jan – zmarli młodo, a przyrodni brat Jarosław wybrał życie duchownego. W efekcie, około 1190 roku, to właśnie Henryk stał się jedynym spadkobiercą ojcowskich ziem.
Jego ojciec od najmłodszych lat przygotowywał go do rządów, ucząc polityki i strategii. Kluczowym posunięciem było także zaaranżowanie małżeństwa z Jadwigą z Andechs, córką Bertolda VI, księcia Meranu. Jadwiga wywodziła się z potężnego bawarskiego rodu, który był spokrewniony z cesarzami rzymskimi oraz władcami Węgier, Czech, Austrii i Francji. To małżeństwo nie tylko umocniło pozycję Henryka, ale także otworzyło mu drzwi do wpływowych sojuszy w Europie.
Zakres terytorialny władzy Henryka Brodatego
Henryk I Brodaty stopniowo powiększał swoje władztwo, przejmując kolejne ziemie. W różnych momentach swojego panowania rządził:
- Księstwem wrocławskim (1201–1238),
- Księstwem opolskim (1201–1202),
- Księstwem kaliskim (1206–1207 oraz ponownie od 1234 roku),
- ziemią lubuską (do 1206 roku, a następnie w latach 1210–1218 i ponownie od 1230 roku),
- Księstwem krakowskim (od 1231 roku),
- południową częścią Wielkopolski po rzekę Wartę (od 1234 roku),
- sprawował także opiekę nad Opolem (od 1230 roku) oraz Sandomierzem (od 1232 roku),
- od 1234 roku miał pełnię władzy nad Opolszczyzną, którą później oddał Kazimierzowicom, uzyskując w zamian zwierzchnictwo nad ziemią kaliską.
Dzięki sprytnym podbojom i dobrze przemyślanej polityce udało mu się stworzyć tzw. monarchię Henryków Śląskich – silne państwo, które przez pewien czas obejmowało dużą część ziem polskich. Był jednym z najpotężniejszych książąt swoich czasów i skutecznie umacniał pozycję Piastów na Śląsku oraz w innych częściach podzielonej Polski.
Henryk Brodaty – małżeństwo i polityczne ambicje
Żoną Henryka Brodatego została św. Jadwiga Śląska, która w chwili ślubu z Henrykiem miała 12 lat. Jadwiga Śląska była córką Baldwina VI – hrabiego Andechs i księcia Meranii oraz Agnieszki von Rochlitz z rodu Wettynów.
Nie zachowały się informacje opisujące pożycie małżeńskie Henryka Brodatego i Jadwigi Śląskiej. Biorąc pod uwagę to, że w średniowieczu grzechem było sprzeciwianie się mężowi, któremu ślubowało się przed ołtarzem, przypuszcza się, że Jadwiga Śląska nie opierała się mężowi, bo wiedziała, że jej powinnością jest urodzenie jak największej liczby dzieci. W sumie Jadwiga Śląska urodziła siedmioro dzieci, z czego troje zmarło niedługo po porodzie.
W 1202 roku zmarł książę Mieszko III Stary, po którym Henryk mógł objąć tron krakowski, ponieważ teraz był najstarszym z żyjących Piastów. Tronu w Krakowie jednak nie przejął, ponieważ był zaangażowany w walkę o Opole, które po śmierci swojego brata Jarosława Opolskiego, który w spadku zapisał te ziemie Mieszkowi Plątonogiemu. Ten ostatni z kolei natychmiast opanował Opole i rozpoczął walkę z Henrykiem Brodatym.
Henryk Brodaty chciał też zaangażować się w walkę o należny mu tron krakowski. Jadwiga Śląska odradzała mu, być może, taki krok, ale on jej nie posłuchał. Mimo że początkowo starał się być neutralny.
Wkrótce jednak, gdy Władysław Odonic powrócił z wygnania, na które został skazany przez Władysława Laskonogiego z powodu tego, że Laskonogi nie chciał mu oddać ojcowizny, czyli Wielkopolski. Odonic udał się wtedy na dwór wrocławski Henryka Brodatego, prosząc go o pomoc. Książę wsparł młodego Piasta, potępiając Władysława Laskonogiego.
Henryk Brodaty oddał Władysławowi Odonicowi Kalisz, który wchodził w skład księstwa śląskiego, ale zaznaczył jednocześnie, że Kalisz ma wrócić do księstwa śląskiego, jak tylko Odonic odzyska pozostałą część Wielkopolski.
Henryk Brodaty i zjazd w Głogowie
W 1208 roku doszło do zjazdu w Głogowie, który zwołał Henryk Brodaty. Świadkiem tego wydarzenia była św. Jadwiga Śląska, która jednak nie brała udziału w obradach. Głównym celem owego zjazdu było pogodzenie Władysława Laskonogiego z Władysławem Odonicem.
Ponadto podczas tego zjazdu, który odbył się w Boże Narodzenie, uczczono chrzciny najmłodszego, nieznanego z imienia syna Jadwigi Śląskiej i Henryka Brodatego, który wkrótce zmarł. Jego ojcem chrzestnym był Władysław Laskonogi.
W rozmowach uczestniczyło kilku książąt piastowskich, w tym Władysław Laskonogi wraz z żoną Łucją, a także Władysław Odonic i arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz wraz z wieloma innymi duchownymi.
Porwanie księcia Henryka Brodatego
Na początku 1229 roku książę Henryk Brodaty zwołał wiec do Spytkowic nad Wisłą. Podczas tego zjazdu miało dojść do jego porwania. Było ono wynikiem podstępu i zdrady krakowian. Sprawcą porwania był Konrad Mazowiecki. Podczas mszy ludzie Konrada mieli zaatakować Henryka Brodatego. Wywiązała się walka, w wyniku której Henryk Brodaty został ranny!
Następnie uprowadzono go do Płocka. Nie wiadomo dokładnie kto pomagał Konradowi Mazowieckiemu w porwaniu księcia śląskiego. Według Długosza mieli to być krakowscy rycerze. Władysław Semkowicz uważa, że księciu mazowieckiemu pomagał ród Toporów pochodzący z pobliskiej Morawicy.
Gdy Henryk Brodaty siedział w niewoli rządy w Krakowie przeszły na Władysława Laskonogiego. Prowadził on jednak wojnę z Władysławem Odonicem, swoim bratankiem, którego jak pamiętamy z jednego z poprzednich moich wpisów wydziedziczył. Ten konflikt z bratankiem sprawił, że Laskonogi nie mógł przebywać w Krakowie. W związku z tym rządy tam przejęli Gryfici.
Konrad Mazowiecki zaczął zajmować dzielnice dzielące Mazowsze od Krakowa. Jan Długosz pisał, że Konradowi Mazowieckiemu w końcu udało się zająć Kraków, ale nie ma na to żadnych dowodów, a za pana Krakowa nadal był uznawany Władysław Laskonogi. Natomiast gród wawelski i Skałę kontrolowali Gryfici.
W 1229 roku został uwolniony Henryk Brodaty, a o jego uwolnienie miała usilnie prosić księżna św. Jadwiga Śląska. Według Długosza Jadwiga Śląska obawiała się, że Konrad Mazowiecki będzie chciał toczyć walki z jej synem – Henrykiem Pobożnym i nie mogła do tego dopuścić. Dlatego tak bardzo zależało jej na uwolnieniu męża.
Gdy Henryk Brodaty wyszedł z niewoli, musiał zrzec się praw do Krakowa. Jednak Władysław Laskonogi w dalszym ciągu wojował ze swoim bratankiem – Władysławem Odonicem. W związku z tym Henryk Brodaty powrócił do Krakowa. Wówczas zmieniła się także jego tytulatura. Od tej pory był księciem Śląska i Krakowa. Trzeba jednak pamiętać, że te tytuły odzwierciedlały tylko jego pretensje do tych ziem, a nie oddawały stanu faktycznego!
Wkrótce Henryk Brodaty wspomógł Władysława Laskonogiego w walce z Władysławem Odonicem. Wówczas udało się Laskonogiemu odzyskać ziemię poznańską i gnieźnieńską. Laskonogi zmarł 3 listopada 1231 roku, prawdopodobnie otruty przez służącą.
Przed śmiercią napisał testament, w którym przelał swoje prawa do Wielkopolski, Krakowa i do opieki nad Bolesławem Wstydliwym na rzecz Henryka Brodatego. Te zapisy spotkały się z aprobatą matki Bolesława i wdowy po Leszku Białym – Grzymisławy Ingwarówny oraz jej stronników.
Henryk Brodaty umierał mając 70 lat. Pod koniec życia jego stan zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu i wymagał opieki. W trakcie choroby opiekowała się nim żona – Jadwiga Śląska, co nie było łatwe, ponieważ Henryk Brodaty został ekskomunikowany, a osobom, które złożyły śluby czystości nie wolno było kontaktować się z osobami wykluczonymi ze wspólnoty Kościoła.
Jadwiga Śląska mogła kontaktować się z mężem tylko w towarzystwie osób trzecich. Henryk Brodaty zmarł z ekskomuniką i odmówiono mu katolickiego pogrzebu! O godny pochówek ojca wystarał się dopiero jego syn – Henryk II Pobożny, który dwa lata po śmierci ojca zginął w bitwie pod Legnicą!
Bibliografia:
- Faron Barbara, Święte i tygrysice. Piastówny i żony Piastów 1138-1320, Kraków 2023.
- Maciaszek Karolina, Bolesław V Wstydliwy. Książę krakowski i sandomierski 1227-1279. Długie panowanie w trudnych czasach, Kraków 2021.
