Tego dnia 1833 roku w Sztokholmie urodził się Alfred Nobel
Zdetonował świat nauki i… własne sumienie. Alfred Nobel – wynalazca dynamitu, potentat przemysłowy i wizjoner, który przez pomyłkę przeczytał własny nekrolog – postanowił odkupić swoje dziedzictwo, tworząc najbardziej prestiżową nagrodę na świecie. Jego życie było pełne sprzeczności: między genialnym umysłem a melancholią, bogactwem a samotnością, eksplozją innowacji a pragnieniem pokoju.
Alfred Nobel był chemikiem, inżynierem i przedsiębiorcą, który zrewolucjonizował świat, tworząc dynamit – wynalazek, który przyniósł mu zarówno fortunę, jak i moralny ciężar. W ciągu życia zarejestrował 355 patentów, a jego fabryki działały na kilku kontynentach. Mimo sukcesów był człowiekiem introspektywnym, dręczonym pytaniem o sens własnych osiągnięć.
Po tragicznej pomyłce prasowej, gdy francuska gazeta omyłkowo opublikowała jego nekrolog jako „kupca śmierci”, postanowił zmienić sposób, w jaki świat będzie o nim pamiętał. W testamencie z 1895 roku przeznaczył niemal cały majątek na utworzenie Nagrody Nobla, przyznawanej tym, którzy przynieśli największy pożytek ludzkości. Zmarł 10 grudnia 1896 roku w Sanremo, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które połączyło naukę, humanizm i ideę pokoju.
Alfred Nobel – dzieciństwo i młodość genialnego wynalazcy
Alfred Bernhard Nobel urodził się 21 października 1833 roku w Sztokholmie w rodzinie, która od pokoleń była związana z nauką i techniką. Był trzecim synem Immanuela Nobla – inżyniera, wynalazcy i budowniczego mostów – oraz Andriette Ahlsell Nobel, kobiety o wyjątkowej inteligencji i zaradności. Rodzina nie należała do zamożnych, a jedynie czworo z ośmiorga dzieci przeżyło dzieciństwo. Przyszły twórca Nagrody Nobla był więc wychowywany w skromnych warunkach, ale od najmłodszych lat wykazywał niezwykłe zdolności poznawcze.
Ojciec Alfreda, absolwent Królewskiego Instytutu Technologicznego w Sztokholmie, eksperymentował z różnymi metodami wysadzania skał i konstrukcją maszyn budowlanych. To właśnie on rozbudził w synu fascynację mechaniką i chemią. Gdy jednak jego przedsiębiorstwo popadło w kłopoty finansowe i kilka barek z materiałami uległo zniszczeniu, Immanuel Nobel ogłosił bankructwo.
W 1837 roku wyjechał do Petersburga (wówczas w granicach Imperium Rosyjskiego), gdzie wkrótce odniósł sukces jako producent maszyn i materiałów wybuchowych. Opracował m.in. tokarkę do forniru, która umożliwiła produkcję nowoczesnej sklejki, oraz rozpoczął prace nad miną morską, wykorzystywaną później przez rosyjską marynarkę.
W roku 1842 cała rodzina przeniosła się do Petersburga, gdzie Alfred rozpoczął naukę u prywatnych nauczycieli. Nigdy nie uczęszczał do uniwersytetu, ale dzięki edukacji domowej opanował angielski, francuski, niemiecki, rosyjski, włoski i szwedzki, co uczyniło go jednym z najlepiej wykształconych samouków swojej epoki. Zafascynowany literaturą, pisał po angielsku poezje, a jego dramat Nemesis – opowieść o włoskiej arystokratce Beatrice Cenci – został wydrukowany tuż przed jego śmiercią. Z powodu uznania za tekst bluźnierczy, cały nakład zniszczono, a sztuka ukazała się ponownie dopiero w 2003 roku.
Alfred Nobel i początki kariery naukowej
W młodości Alfred Nobel odbył praktyki w laboratorium chemika Nikołaja Zinina, a w 1850 roku wyjechał do Paryża, gdzie spotkał Ascania Sobrera – odkrywcę nitrogliceryny. Sobrero ostrzegał przed używaniem tej substancji, uznając ją za zbyt niebezpieczną i niestabilną. Nobel jednak dostrzegł w niej potencjał – chciał stworzyć bezpieczniejszą formę materiału wybuchowego, którą można by wykorzystać w przemyśle, a nie w wojsku.
W wieku 18 lat udał się do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez krótki czas współpracował ze szwedzko-amerykańskim wynalazcą Johnem Ericssonem, konstruktorem słynnego pancernika USS Monitor. W 1857 roku uzyskał swój pierwszy angielski patent na gazomierz, a sześć lat później, w 1863 roku, otrzymał w Szwecji patent na sposoby przygotowywania prochu strzelniczego.
Rodzinna fabryka produkowała broń i materiały dla armii rosyjskiej podczas wojny krymskiej (1853–1856), jednak po zakończeniu działań zbrojnych straciła kontrakty i upadła. Bracia Nobla postanowili jednak kontynuować działalność – Ludvig Nobel rozwinął firmę ojca w prężne przedsiębiorstwo, a Alfred wrócił do Szwecji, gdzie rozpoczął własne eksperymenty nad bezpiecznym użyciem nitrogliceryny.
W 1863 roku opracował detonator, a dwa lata później – spłonkę, czyli urządzenie umożliwiające bezpieczne odpalanie materiałów wybuchowych. Niestety, 3 września 1864 roku w laboratorium w Heleneborgu doszło do potężnej eksplozji, w której zginęło pięć osób, w tym jego młodszy brat Emil Nobel. W wyniku tragedii Alfred utracił licencję na produkcję materiałów wybuchowych, ale nie porzucił badań. Przeniósł laboratorium do Vinterviken, zakładając tam firmę Nitroglycerin AB.
To właśnie tam powstał jego najsłynniejszy wynalazek – dynamit, opatentowany w 1867 roku. Mieszając nitroglicerynę z porowatym krzemionkowym proszkiem zwanym ziemią okrzemkową, uzyskał materiał wybuchowy znacznie bezpieczniejszy w użyciu. Nobel nazwał go dynamitem (od greckiego słowa dynamis, czyli „siła”), choć początkowo planował skromniejszą nazwę – proszek bezpieczeństwa Nobla.
Alfred Nobel – wynalazca i przemysłowiec
Dynamit okazał się przełomem dla budownictwa, górnictwa i inżynierii. Umożliwił szybkie drążenie tuneli, budowę kolei i kanałów. Sukces wynalazku sprawił, że Alfred Nobel założył ponad 90 fabryk materiałów wybuchowych na całym świecie, m.in. w Europie, Stanach Zjednoczonych i Australii. W 1875 roku opracował gelignit, czyli żelatynę wybuchową, jeszcze mocniejszą i stabilniejszą od dynamitu, a w 1887 roku opatentował balistit, który stał się prekursorem nowoczesnych prochów bezdymnych i paliw rakietowych.
Jego sukces przemysłowy był ogromny – zarejestrował 355 patentów, a dzięki inwestycjom w przedsiębiorstwa braci Ludviga i Roberta w Baku i Turkmenistanie, zgromadził fortunę. Jednocześnie pozostał osobą o pacyfistycznym usposobieniu, choć jego bogactwo pochodziło z branży zbrojeniowej. W 1884 roku został członkiem Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, a dziewięć lat później otrzymał doktorat honorowy Uniwersytetu w Uppsali.
Alfred Nobel i narodziny idei Nagrody Nobla
W drugiej połowie XIX wieku Alfred Nobel był jednym z najbogatszych wynalazców w Europie. Posiadał dziesiątki fabryk i setki patentów, lecz wciąż pozostawał samotny i dręczony myślą o tym, jak historia zapamięta jego nazwisko. W 1888 roku doszło do wydarzenia, które, według przekazów, miało całkowicie odmienić jego spojrzenie na własne życie.
W wyniku pomyłki dziennikarskiej francuska gazeta opublikowała nekrolog nie Ludviga Nobla, który rzeczywiście zmarł, lecz jego brata Alfreda. Artykuł zaczynał się od słów: Le marchand de la mort est mort – Kupiec śmierci nie żyje. Dalej można było przeczytać: Doktor Alfred Nobel, który wzbogacił się, odkrywając sposoby zabijania większej liczby ludzi szybciej niż kiedykolwiek, zmarł wczoraj.
Nobel miał być wstrząśnięty tym, jak postrzegało go społeczeństwo. Jego wynalazki, które pierwotnie miały służyć rozwojowi inżynierii i nauki, stały się symbolem destrukcji. Uświadomił sobie, że pamięć o nim może ograniczyć się do słowa dynamit. Chciał pozostawić po sobie coś, co przyniesie światu pożytek i zrównoważy jego przemysłowy dorobek.
Choć niektórzy historycy uważają tę historię za legendę, faktem jest, że kilka lat później – 27 listopada 1895 roku, w siedzibie Klubu Szwedzko-Norweskiego w Paryżu – Alfred Nobel podpisał swój ostatni testament. Przeznaczył w nim 94% swojego majątku (około 31 milionów koron szwedzkich) na fundusz, z którego corocznie miały być wypłacane nagrody dla osób, które „przyniosły największy pożytek ludzkości”.
Testament Alfreda Nobla i powstanie Fundacji
Po śmierci Nobla jego decyzja wywołała zdumienie, a nawet oburzenie wśród rodziny i prasy. W testamencie nie wspomniał o bliskich, lecz szczegółowo określił sposób rozdysponowania majątku. Jego wola została spisana z typową dla niego precyzją i logiką:
- nagroda w dziedzinie fizyki,
- nagroda w dziedzinie chemii,
- nagroda w dziedzinie medycyny lub fizjologii,
- nagroda literacka – „za dzieło w kierunku idealnym”,
- nagroda pokojowa – dla osoby lub organizacji, która „najbardziej przyczyniła się do zbliżenia narodów i redukcji zbrojeń”.
Nobel zastrzegł, że nagrody mają być przyznawane bez względu na narodowość, co w XIX wieku było niezwykle postępowym zapisem. Wyznaczył też instytucje odpowiedzialne za wybór laureatów:
- Królewska Szwedzka Akademia Nauk – fizyka i chemia,
- Karolinska Institutet – medycyna,
- Szwedzka Akademia – literatura,
- Komitet Norweski – pokój.
Testament Nobla z początku uznano za niemożliwy do realizacji. Prawnicy, spadkobiercy i rządy państw spierali się o jego interpretację. Dopiero po kilku latach, w 1900 roku, powołano do życia Fundację Noblowską (Nobelstiftelsen), która zaczęła zarządzać kapitałem i odsetkami przeznaczonymi na nagrody.
Pierwsze wyróżnienia wręczono 10 grudnia 1901 roku, dokładnie w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Wówczas nagrody przyznano m.in. Wilhelmowi Röntgenowi za odkrycie promieni X, Sully’emu Prudhomme’owi za twórczość literacką i Henriemu Dunantowi, założycielowi Czerwonego Krzyża, który otrzymał pierwszą Pokojową Nagrodę Nobla.
Alfred Nobel – zdrowie, charakter i życie prywatne
Pod koniec życia Alfred Nobel zmagał się z licznymi problemami zdrowotnymi. Cierpiał na chroniczne bóle, migreny i wyczerpanie, które określał jako paraliżujące zmęczenie. W listach do swojej towarzyszki Sofii Hess pisał: Czuję się, jakbym niósł w sobie prochownię bólu, która w każdej chwili może eksplodować. Lekarze zbagatelizowali jego dolegliwości, uznając je za hipochondrię, co pogłębiło jego przygnębienie.
Od 1895 roku chorował na dławicę piersiową, prawdopodobnie spowodowaną zatruciem nitrogliceryną, z którą przez dekady pracował. Zmarł 10 grudnia 1896 roku w swojej willi w Sanremo we Włoszech, po udarze mózgu, mając 63 lata. Jego ciało spoczęło na cmentarzu Norra Begravningsplatsen w Sztokholmie.
W życiu osobistym był człowiekiem samotnym i melancholijnym. Nigdy się nie ożenił, choć trzykrotnie zakochiwał. Pierwszą miłością była Rosjanka Aleksandra, która odrzuciła jego oświadczyny. Później bliska relacja łączyła go z hrabiną Berthą von Suttner, Austriaczką i pacyfistką, która później otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla w 1905 roku. Ich korespondencja, trwająca dwadzieścia lat, wpłynęła na decyzję Nobla o ustanowieniu nagrody dla działaczy na rzecz pokoju.
Najdłużej trwał jego związek z Sofią Hess, sprzedawczynią z Baden koło Wiednia, młodszą od niego o 17 lat. Ich relacja była burzliwa – pełna emocji, pretensji i finansowych zależności. Zachowało się ponad 200 listów, w których widać zarówno uczucie, jak i frustrację Nobla. Pisał do niej: Od lat poświęcam ci swój czas, obowiązki, życie umysłowe i reputację – wszystko z czysto szlachetnych pobudek. Choć ich związek zakończył się, gdy Hess zaszła w ciążę z innym mężczyzną, Nobel nadal wspierał ją finansowo.
Religia również miała dla niego złożone znaczenie. W młodości był agnostykiem, później zbliżył się do Kościoła Szwecji, lecz z czasem przyjął ateizm. Mimo to regularnie wspierał parafie i działalność charytatywną, zachowując głęboki szacunek dla duchowości innych.
Alfred Nobel – spuścizna, pomniki i kontrowersje
Po jego śmierci imię Alfreda Nobla stało się symbolem geniuszu, innowacji i nagrody o najwyższym prestiżu. Na jego cześć nazwano pierwiastek chemiczny nobel (No) oraz kilka koncernów przemysłowych – m.in. Dynamit Nobel AG i AkzoNobel, które powstały z połączenia firm zakładanych przez samego Nobla.
W Sankt Petersburgu, nieopodal nabrzeża rzeki Newy, wznosi się Pomnik Alfreda Nobla, odsłonięty w 1991 roku z inicjatywy dyplomaty Thomasa Bertelmana i profesora Arkadego Melui. Abstrakcyjna metalowa rzeźba autorstwa Siergieja Alipowa i Pawła Szewczenki przedstawia eksplozję przypominającą zarówno wybuch, jak i rozgałęziające się drzewo – symbol życia i energii twórczej.
Nie brak jednak krytyki. Część historyków podkreśla, że Nobel był przede wszystkim potentatem przemysłu zbrojeniowego, a ustanowienie nagrody miało „oczyścić” jego reputację. W Troisdorfie w Niemczech, gdzie mieściła się siedziba koncernu Dynamit Nobel, w 1984 roku odsłonięto rzeźbę Metamorfozy Nobla, zestawiającą statystyki ofiar wojen z liczbą laureatów Pokojowej Nagrody Nobla.
Niektórzy badacze wskazują też na jego antysemickie uwagi w listach do Sofii Hess, w których pisał m.in.: W moim doświadczeniu Żydzi nigdy nie czynią niczego z dobrej woli. Działają jedynie z egoizmu lub pragnienia popisu. Takie słowa, choć nie zmazywały jego osiągnięć naukowych, pokazują skomplikowaną, często sprzeczną osobowość wynalazcy.
Dziś Nagroda Nobla pozostaje jednym z najważniejszych wyróżnień na świecie. Przyznaje się ją corocznie w pięciu kategoriach (oraz dodatkowo w ekonomii – od 1968 roku, z inicjatywy Banku Szwecji). Kapitał fundacji szacuje się obecnie na około 6 miliardów koron szwedzkich, a sama idea Nobla – nagradzania tych, którzy „najbardziej przysłużyli się ludzkości” – wciąż wyznacza etyczny i naukowy ideał.
