Tego dnia 1503 roku Anna z Radziwiłłów, córka Mikołaja Radziwiłła zwanego „Amor Poloniae” objęła regencję w imieniu swoich nieletnich synów: Stanisława i Janusza III.
Kiedy Mazowsze potrzebowało opiekuna, Anna z Radziwiłłów stanęła na jego czele. Córka Mikołaja Radziwiłła „Amor Poloniae” i wdowa po Konradzie III Rudym przejęła władzę w imieniu nieletnich synów, stając się jedną z najważniejszych kobiet swojej epoki. Jej historia splata się z losami Jagiellonów, Zygmunta Starego i królowej Bony Sforzy, a także z zagadką śmierci ostatnich Piastów mazowieckich.
Anna z Radziwiłłów była żoną Konrada III Rudego, księcia wywodzącego się z mazowieckiej linii Piastów. Urodziła się około 1480 roku. Małżeństwo to trwało krótko, ponieważ zostało zawarte około 1496 roku. Jednak zostało zawarte z powodów politycznych. Jak wiadomo, w Polsce rządzili wtedy Jagiellonowie, którzy wywodzili się z Litwy.
Mazowsze nie było wtedy częścią Korony, lecz pozostawało w stosunku lennym do niej. Konrad III Rudy żeniąc się z przedstawicielką jednego z wpływowych litewskich rodów, jakim byli niewątpliwie Radziwiłłowie, zyskiwał ich poparcie. Niestety, już 28 października 1503 roku, Konrad III Rudy zmarł i został pochowany w katedrze płockiej.
Para doczekała się trójki dzieci. Dwóch synów: Stanisława i Janusza oraz córki Anny, która później została ostatnią przedstawicielką mazowieckiej linii dynastii Piastów. Natomiast, to właśnie w imieniu Stanisława i Janusza, ich matka – Anna z Radziwiłłów objęła regencję.
Anna z Radziwiłłów – niedoszła królowa Polski
Kazimierz IV Jagiellończyk miał aż 6. synów. Wydawało się, że Zygmunt Stary nie będzie miał szans na objęcie polskiego tronu, bo przecież był 5. królewskim synem. Tak się akurat złożyło, że jego bracia: Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk, którzy również zasiadali na polskim tronie, nie nacieszyli się nim zbyt długo. Jan Olbracht zmarł w 1501, a Aleksander Jagiellończyk w 1506 roku. To sprawiło, że teraz właśnie Zygmunt był następny w kolejce do polskiego tronu.
Z uwagi na to, że nie miał pojęcia, że kiedykolwiek włoży na swoje skronie królewską koronę, związał się z pochodzącą z Moraw, Katarzyną Ochstat, którą poznał w Krakowie. Katarzyna była najprawdopodobniej dwórką jego matki – Elżbiety Rakuszanki. Para doczekała się kilkorga dzieci. Zygmunt był księciem głogowskim i mieszkał wraz z nią na zamku w Głogowie. Wieść o śmierci braci, przeorganizowała życie Zygmunta Starego. Musiał on teraz objąć dwa wakujące trony: w Krakowie i w Wilnie.
Oczywiście nie mógł zostawić swojej partnerki i dzieci na pastwę losu, dlatego wydał Katarzynę za podskarbiego wielkiego koronnego – Andrzeja Kościeleckiego. Sam natomiast udał się, by zostać koronowanym na króla Polski oraz, by objąć tron wielkoksiążęcy. Szukano odpowiedniej kandydatki na żonę dla króla.
Początkowo miała nią zostać właśnie Anna z Radziwiłłów. Jednak obawiano się, że to małżeństwo wzmocni pozycję Radziwiłłów na Litwie. Argumentami przemawiającymi za, było np. to, że Anna z Radziwiłłów była młodą wdową, która mogła jeszcze urodzić Zygmuntowi potomstwo. Jednak ostatecznie do tego małżeństwa nie doszło, a Zygmunt Stary w 1512 roku poślubił Barbarę Zapolyę, która była córką Stefana Zapolyi oraz Jadwigi cieszyńskiej. Wywodziła się po mieczu z węgierskiego rodu szlacheckiego Zapolyów, któremu szlachectwo nadał król Węgier Maciej Korwin.
Losy Mazowsza za królowej Bony Sforzy d’Aragony
Po śmierci Barbary Zapolyi, która nastąpiła w 1515 roku, Zygmunt Stary pogrążył się w żałobie i miewał stany depresyjne. Wspierała go wtedy owdowiała już Katarzyna Ochstat. Wkrótce, w 1518 roku, w Krakowie poślubił włoską księżniczkę – Bonę Sforzę d’Aragonę. Za czasów Bony doszło do zagadkowych zgonów ostatnich książąt mazowieckich.
Zeszli oni z tego świata młodo, dlatego od razu pojawiły się plotki, że zostali oni otruci. Podejrzewano o to królową Bonę, która miała przecież motyw, bo śmierć książąt mazowieckich przyspieszyła inkorporację Mazowsza do Korony. Drugą podejrzaną miała być Katarzyna Radziejowska, która miała być nieszczęśliwie zakochana w obu braciach i z zemsty ich zabiła.
Po zgonach ostatnich Piastów mazowieckich przeprowadzono, na zlecenie króla Zygmunta Starego śledztwo, które niewykluczone, że zostało ustawione. Wykazało ono, że książęta mazowieccy – synowie Anny z Radziwiłłów zmarli z przyczyn naturalnych.
Prawda mogła być też inna, ponieważ podejrzewano, że podawano książętom posiłki w srebrnej zastawie. Srebro miało wchodzić w reakcję chemiczną z żywnością, która stawała się trująca. Jednak nie udowodniono, ani nie potwierdzono tego.
Ostatecznie Mazowsze zostało włączone do Polski w 1529 roku, a Zygmunt Stary w latach 40. XVI wieku uczynił z niego wdowią oprawę dla królowej Bony. Po śmierci Zygmunta Starego, królowa wyjechała z córkami na Mazowsze, ponieważ popadła w konflikt z własnym synem – Zygmuntem II Augustem. Bona rozbudowała Mazowsze, czyniąc z niego potężną dzielnicę, na której później się wzbogaciła.
Wracając do Anny z Radziwiłłów, to zmarła ona w 1522 roku. Jednak dokładna data jej śmierci jest nieznana.
Bibliografia:
- Bogucka M., Bona Sforza, Warszawa 1989.
- Bogucka M., Anna Jagiellonka, Wrocław 1994.
- Faron B., Piastówny na tronach Europy, Kraków 2019.
