Tego dnia 1952 roku zmarła Maria Montessori
Nie każdy bunt przybiera postać krzyku. Czasem wystarczy cisza wypełniona dziecięcym skupieniem, swoboda bez chaosu, wolność bez anarchii. Maria Montessori, zanim świat usłyszał jej nazwisko, zrozumiała, że to właśnie najmłodsi niosą w sobie potencjał zmiany – nie wbrew dorosłym, ale wbrew schematom, które dorośli im narzucają. To historia kobiety, która w dziecięcym geście dostrzegła rewolucję.
Maria Montessori była jedną z najbardziej wpływowych postaci w dziedzinie edukacji i pedagogiki XX wieku. Urodziła się 31 sierpnia 1870 roku w niewielkim włoskim miasteczku Chiaravalle. Od najmłodszych lat wykazywała dużą determinację i niezależność, które później ukształtowały jej wyjątkową ścieżkę zawodową.
Jej ojciec, Alessandro Montessori, był urzędnikiem Ministerstwa Finansów i pracował w państwowej fabryce tytoniu. Matka, Renilde Stoppani, pochodziła z inteligenckiej rodziny – była dobrze wykształcona i spokrewniona z Antonio Stoppanim, znanym włoskim geologiem i paleontologiem. Maria utrzymywała bliskie i ciepłe relacje z matką, która wspierała ją w nietypowych jak na owe czasy ambicjach edukacyjnych. Ojciec był wobec nich bardziej sceptyczny, jednak relacje rodzinne pozostawały harmonijne.
Już jako nastolatka Montessori przejawiała zainteresowanie naukami ścisłymi, co w tamtym okresie było rzadkością wśród kobiet. W wieku zaledwie trzynastu lat rozpoczęła naukę w Regia Scuola Tecnica Michelangelo Buonarroti, gdzie zgłębiała m.in. matematykę, chemię, historię, geografię oraz nauki przyrodnicze. Po ukończeniu tej szkoły kontynuowała naukę w Regio Istituto Tecnico Leonardo da Vinci, gdzie wyróżniała się szczególnymi zdolnościami w matematyce i przedmiotach ścisłych.
Choć początkowo planowała zostać inżynierem, z czasem zafascynowała ją medycyna. Był to wybór śmiały i wyjątkowy – w końcu kobiety rzadko miały wówczas możliwość studiowania tego kierunku.
Pierwsze kroki w świecie medycyny
Droga do wymarzonego zawodu lekarza nie była łatwa. Maria zwróciła się do Guido Baccellego, profesora medycyny klinicznej na Uniwersytecie Rzymskim, z prośbą o przyjęcie na studia. Spotkała się jednak z odmową – nie ze względu na brak kompetencji, lecz na swoją płeć.
Nie zniechęciło to jednak młodej Montessori. W 1890 roku rozpoczęła studia z zakresu nauk przyrodniczych, zdając egzaminy z takich przedmiotów jak zoologia, botanika, fizyka doświadczalna, chemia organiczna i ogólna, a także anatomia i histologia. Uzyskując dyplom licenza, zdobyła prawo do podjęcia właściwych studiów medycznych.
Już od samego początku musiała zmagać się z dyskryminacją i niezrozumieniem. Ze względu na obowiązujące normy obyczajowe nie mogła uczestniczyć w sekcjach zwłok razem z kolegami – przeprowadzała je więc samotnie po godzinach, a zapach formaliny maskowała paleniem tytoniu. Mimo tych trudności zdobyła akademickie wyróżnienia, a w 1895 roku została asystentką w szpitalu, co dało jej cenne doświadczenie kliniczne.
W trakcie studiów szczególnie zainteresowała się pediatrią oraz psychiatrią, pracując intensywnie w oddziałach dziecięcych oraz na izbie przyjęć. W efekcie tego zaangażowania w 1896 roku uzyskała tytuł doktora medycyny, stając się jedną z pierwszych kobiet-lekarzy we Włoszech. Jej pierwsza publikacja ukazała się rok później w czasopiśmie Policlinico.
Przełomowa praca z dziećmi z niepełnosprawnościami
Po uzyskaniu dyplomu Montessori kontynuowała pracę naukową w klinice psychiatrycznej Uniwersytetu Rzymskiego, gdzie pełniła rolę asystentki-wolontariuszki. Odwiedzając rzymskie przytułki dla dzieci z niepełnosprawnościami intelektualnymi, zaczęła dostrzegać potrzebę stworzenia zupełnie nowego podejścia edukacyjnego.
Zaczęła studiować dzieła takich pionierów jak Jean Marc Gaspard Itard oraz Édouard Séguin – lekarzy i pedagogów, którzy wcześniej opracowali metody nauczania dzieci z trudnościami rozwojowymi. Montessori nie tylko przyjęła ich podejście, ale też znacząco je rozwinęła, tworząc spójną i zorganizowaną metodologię, która miała zastosowanie również w codziennej pracy z dziećmi.
W 1897 roku uczestniczyła w wykładach z pedagogiki na Uniwersytecie Rzymskim oraz zapoznała się z najważniejszymi dziełami teorii edukacyjnej z ostatnich dwóch stuleci. Te intensywne studia, obserwacje i praktyka stały się fundamentem jej późniejszej filozofii wychowania.
Maria Montessori – działalność publiczna i rozwój metody pedagogicznej
Już pod koniec XIX wieku Maria Montessori zaczęła aktywnie uczestniczyć w debacie publicznej na temat edukacji i praw dziecka. W 1897 roku wystąpiła na Narodowym Kongresie Medycyny w Turynie, gdzie wygłosiła referat dotyczący odpowiedzialności społecznej wobec nieletnich sprawców przestępstw. Jej przemówienie spotkało się z zainteresowaniem, ponieważ podkreślała w nim, że zaniedbania wychowawcze i brak wsparcia dla dzieci z trudnościami mogą prowadzić do marginalizacji społecznej.
W kolejnym roku wzięła udział w Pierwszej Konferencji Pedagogicznej w Turynie, apelując o tworzenie specjalistycznych klas i instytucji dla dzieci z niepełnosprawnościami intelektualnymi. Wskazywała też na konieczność odpowiedniego przygotowania nauczycieli do pracy z takimi uczniami.
W 1899 roku została członkiem rady nowo utworzonej Krajowej Ligi Ochrony Dzieci Opóźnionych w Rozwoju (Lega Nazionale per la Protezione dei Fanciulli Deficienti). W tym samym czasie rozpoczęła wykłady na temat specjalnych metod edukacyjnych w Kolegium Rzymskim, które kształciło nauczycieli.
Jej idee spotykały się z coraz większym zainteresowaniem – zarówno wśród kadry pedagogicznej, jak i wśród przedstawicieli władz. W tym czasie Montessori odbyła ogólnokrajowe tournée wykładowe, przyciągając liczną publiczność oraz uwagę mediów. Jej podejście było nowatorskie, empatyczne i oparte na praktycznej obserwacji dziecka.
Szkoła Ortofreniczna – narodziny metody Montessori
Przełomowym momentem w karierze Marii Montessori było powstanie w 1900 roku Scuola Magistrale Ortofrenica – Szkoły Ortofrenicznej, działającej przy Krajowej Lidze Ochrony Dzieci Opóźnionych w Rozwoju. Był to nowatorski instytut medyczno-pedagogiczny, łączący elementy edukacji i opieki zdrowotnej. Montessori została mianowana jego współdyrektorką.
Do pierwszej edycji kursu nauczycielskiego zapisało się 64 uczestników, którzy zgłębiali takie tematy jak:
- psychologia rozwojowa dziecka,
- anatomia i fizjologia układu nerwowego,
- antropometria, czyli pomiary antropologiczne ciała ludzkiego,
- charakterystyka i przyczyny zaburzeń umysłowych u dzieci,
- specjalistyczne metody nauczania dzieci z trudnościami edukacyjnymi.
Przez dwa lata Montessori opracowywała materiały edukacyjne oraz metody pracy, które niebawem dostosowała również do pracy z dziećmi neurotypowymi. W czasie swojej pracy zauważyła, że dzieci uznawane za „nieedukowalne” potrafiły po odpowiednim przygotowaniu zdać egzaminy publiczne na poziomie porównywalnym do rówieśników ze szkół ogólnodostępnych. To zjawisko uznała za potwierdzenie skuteczności metody opartej na obserwacji, sensorycznym doświadczeniu i indywidualnym podejściu.
Początek „naukowej pedagogiki” i dalsze studia
W 1901 roku Montessori zdecydowała się opuścić Szkołę Ortofreniczną oraz praktykę lekarską, aby całkowicie poświęcić się badaniom naukowym. Rozpoczęła studia z zakresu filozofii na Uniwersytecie Rzymskim, które w tamtym czasie obejmowały także psychologię. Uczestniczyła w zajęciach z filozofii moralnej i historii filozofii, a także prowadziła własne badania z zakresu antropologii i filozofii edukacji.
Montessori odwiedzała szkoły podstawowe, gdzie prowadziła obserwacje i eksperymenty pedagogiczne. Powróciła również do lektur dzieł Itarda i Séquina, które przetłumaczyła ręcznie na język włoski. Jej celem było zastosowanie dotychczasowych metod, opracowanych dla dzieci z niepełnosprawnościami, w edukacji powszechnej.
Już w 1902 roku wygłosiła raport na temat swojej pracy na Narodowym Kongresie Pedagogicznym w Neapolu. W kolejnych latach opublikowała serię artykułów i przeprowadziła badania antropologiczne wśród włoskich uczniów, co zaowocowało uzyskaniem statusu niezależnego wykładowcy antropologii pedagogicznej na Uniwersytecie Rzymskim w 1904 roku.
Casa dei Bambini – Maria Montessori i początek rewolucji w edukacji
W 1906 roku Maria Montessori otrzymała zaproszenie, które na zawsze odmieniło bieg jej kariery. Została poproszona o objęcie nadzoru nad edukacją dzieci z ubogich rodzin w nowym kompleksie mieszkaniowym w rzymskiej dzielnicy San Lorenzo. Chociaż wcześniej skupiała się głównie na dzieciach z trudnościami rozwojowymi, ta propozycja dała jej możliwość przetestowania swoich metod w pracy z dziećmi neurotypowymi.
Montessori chętnie przyjęła wyzwanie, dostrzegając w nim okazję do rozwinięcia swojego podejścia na szerszą skalę. Zaproponowała, by placówkę nazwać Casa dei Bambini – Dom Dziecka. Pierwszy taki dom otwarto 6 stycznia 1907 roku, przyjmując około 50–60 dzieci w wieku od dwóch do siedmiu lat.
Początkowo sala była wyposażona dość konwencjonalnie – znalazły się tam: stół nauczycielski, tablica, piec, dziecięce krzesła i stoły, kilka foteli oraz zamykana szafka z materiałami edukacyjnymi zaprojektowanymi wcześniej przez Montessori w Szkole Ortofrenicznej. Do codziennych obowiązków dzieci należało m.in. dbanie o higienę osobistą (ubieranie się, mycie rąk), utrzymywanie porządku w klasie (zamiatanie, wycieranie kurzu), pielęgnacja roślin oraz ogrodu.
Montessori nie prowadziła zajęć bezpośrednio – obserwowała, badała i udzielała wskazówek. Codzienną opiekę nad dziećmi pełniła córka dozorcy budynku, pracując pod jej ścisłym nadzorem.
Obserwacja, autonomia i odkrycie dziecka
To właśnie w tej pierwszej klasie Montessori dokonała szeregu przełomowych obserwacji, które ukształtowały jej przyszłą metodę nauczania. Zauważyła, że dzieci, pozostawione w przygotowanym środowisku z możliwością wyboru zajęć, wykazywały:
- głęboką koncentrację,
- wielokrotne powtarzanie tej samej czynności,
- zamiłowanie do porządku i organizacji.
Zaskakujące było także to, że dzieci chętniej wybierały narzędzia edukacyjne niż zabawki, a nagrody – nawet słodycze – przestały być dla nich atrakcyjne. Obserwując to, Montessori zaczęła modyfikować otoczenie – ciężkie meble zastąpiono lekkimi, dostosowanymi do wzrostu dzieci. Materiały edukacyjne zostały umieszczone na niskich półkach, tak by każde dziecko mogło po nie samodzielnie sięgnąć.
Poszerzono także zakres ćwiczeń praktycznych – od pielęgnacji roślin i zwierząt, przez przygotowanie posiłków, aż po zajęcia z gimnastyki i samodzielne mycie rąk. Montessori podkreślała wartość kontaktu dziecka z otwartą przestrzenią – w klasach wprowadzono duże sekcje na świeżym powietrzu, umożliwiając dzieciom swobodne przemieszczanie się między strefami.
W Domu Dziecka dnia nie planowano w sposób sztywny, lecz porządek zajęć opierał się na naturalnym rytmie dziecka. W jej książce znaleźć można przykładowy plan dnia, który zawierał:
- 9:00–10:00: Powitanie, przegląd czystości, ćwiczenia praktyczne, rozmowy o wydarzeniach z dnia poprzedniego, modlitwa.
- 10:00–11:00: Lekcje sensoryczne, przerwy na odpoczynek.
- 11:00–11:30: Prosta gimnastyka – chód, ustawianie w linii, ruchy koordynacyjne.
- 11:30–12:00: Obiad, modlitwa.
- 12:00–13:00: Czas wolny na zabawę.
- 13:00–14:00: Gry prowadzone, sprzątanie klasy.
- 14:00–15:00: Praca manualna – modelowanie z gliny, rysunek.
- 15:00–16:00: Gimnastyka i śpiew na świeżym powietrzu, opieka nad roślinami i zwierzętami.
Montessori dostrzegła, że dzieci, które uczą się poprzez samodzielne działanie, rozwijają autonomię i wewnętrzną motywację do zdobywania wiedzy. Coraz bardziej utwierdzała się w przekonaniu, że rolą nauczyciela nie jest narzucanie schematów, lecz obserwacja i kierowanie naturalnym rozwojem dziecka.
Rozwój metody Montessori we Włoszech i za granicą
Sukces pierwszego Casa dei Bambini skłonił do otwarcia kolejnych. Już 7 kwietnia 1907 roku powstała druga taka placówka, a dzieci z tych instytucji w dalszym ciągu zaskakiwały umiejętnościami koncentracji, samodyscypliny i zainteresowania nauką.
Jesienią 1907 roku Montessori rozpoczęła eksperymenty z materiałami do nauki pisania i czytania – stworzyła m.in. litery wycięte z papieru ściernego i przymocowane do desek, ruchomy alfabet z kartoników, obrazki z podpisami.
Dzieci w wieku czterech i pięciu lat chętnie pracowały z tymi materiałami i szybko osiągały wysoki poziom biegłości w czytaniu i pisaniu – przewyższający znacznie oczekiwania dla ich wieku. Wieść o metodzie rozniosła się szeroko – pojawiły się kolejne Case dei Bambini, a w 1909 roku kantony włoskojęzycznej Szwajcarii zaczęły wprowadzać podejście Montessori do przedszkoli i sierocińców.
W tym samym roku Montessori przeprowadziła pierwszy kurs szkoleniowy dla nauczycieli w Città di Castello. Opisała tam swoją metodę w książce Il Metodo della Pedagogia Scientifica Applicato All’Educazione Infantile Nelle Case Dei Bambini (Metoda Pedagogiki Naukowej Zastosowana do Edukacji Dzieci w Domach Dziecka), która wkrótce została przetłumaczona na wiele języków.
Międzynarodowa ekspansja metody Montessori
Już od 1909 roku prace Marii Montessori zaczęły przyciągać uwagę obserwatorów z całego świata. Jej publikacje tłumaczono na kolejne języki, a idee szybko rozprzestrzeniały się poza granicami Włoch. Już w 1911 roku metoda Montessori została oficjalnie wprowadzona do szkół publicznych w Szwajcarii i Włoszech, a wkrótce potem zainteresowanie wyraziły także władze oświatowe w Wielkiej Brytanii.
Do 1912 roku szkoły Montessori funkcjonowały już w Paryżu oraz w wielu innych miastach Europy Zachodniej. Planowano również ich otwarcie w Argentynie, Australii, Chinach, Indiach, Japonii, Korei, Meksyku, Syrii, Stanach Zjednoczonych, Nowej Zelandii.
W takich miastach jak Londyn, Johannesburg, Rzym i Sztokholm, metoda Montessori została przyjęta jako oficjalna część programów publicznych. W tych samych latach powstały również krajowe organizacje wspierające tę formę edukacji, jak np. Montessori American Committee w USA czy Montessori Society for the United Kingdom w Wielkiej Brytanii.
Maria Montessori w Stanach Zjednoczonych – sukces i kontrowersje
Montessori po raz pierwszy odwiedziła Stany Zjednoczone w 1913 roku, gdzie zorganizowała serię wykładów i pokazów, spotykając się z ogromnym entuzjazmem. Jej metoda była szeroko promowana w amerykańskich mediach, szczególnie w prestiżowym McClure’s Magazine, który poświęcił jej obszerne artykuły.
Pierwsza szkoła Montessori w Ameryce Północnej powstała w październiku 1911 roku w Tarrytown w stanie Nowy Jork. Jednym z najważniejszych promotorów tej metody był Alexander Graham Bell, wynalazca telefonu, który otworzył kolejną placówkę w swoim kanadyjskim domu.
W 1913 roku, na pierwszym Międzynarodowym Kursie Montessori w Rzymie, aż 67 spośród 83 uczestników pochodziło ze Stanów Zjednoczonych – to pokazuje, jak szybko i głęboko zainteresowanie tą pedagogiką rozprzestrzeniło się za oceanem. Wkrótce w USA funkcjonowało ponad 100 szkół Montessori.
Kolejna wizyta Montessori w USA miała miejsce w 1915 roku – została zaproszona przez National Education Association, by zaprezentować swoje metody podczas Panama–Pacific International Exposition w San Francisco. Na wystawie stworzono specjalną klasę z przeszklonymi ścianami, gdzie publiczność mogła na żywo obserwować lekcje prowadzone według jej metod. Pokazano pracę z grupą 21 dzieci, co wywołało duże zainteresowanie, a niekiedy nawet zdumienie.
W tym samym roku zmarł ojciec Marii Montessori, co skłoniło ją do powrotu do Włoch. Jednak mimo rosnącej popularności, jej metoda spotkała się także z krytyką.
Pierwsze kontrowersje i spadek popularności w USA
Chociaż metoda Montessori zdobyła wielu zwolenników, nie brakowało też przeciwników, szczególnie w kręgach amerykańskich progresywnych pedagogów. Jednym z najbardziej wpływowych krytyków był William Heard Kilpatrick, uczeń Johna Deweya, który w swojej książce The Montessori Method Examined podważał podstawy metody, zarzucając jej m.in. zbytnią sztywność, nadmierne skupienie na ćwiczeniach sensorycznych i brak miejsca na wyobraźnię oraz swobodną zabawę.
Z kolei National Kindergarten Association zarzucała Montessori ignorowanie wartości wspólnej zabawy i interakcji społecznych. Co więcej, Montessori miała bardzo wyraźną wizję tego, jak jej metoda powinna być wdrażana – nalegała na pełną kontrolę nad szkoleniem nauczycieli, produkcją materiałów i organizacją szkół. Takie podejście niekiedy prowadziło do konfliktów i nieporozumień.
Po jej wyjeździe z USA w 1915 roku, amerykański ruch Montessori zaczął się fragmentować, a liczba szkół zaczęła spadać. Przez kolejne dekady metoda była obecna w USA tylko marginalnie – aż do jej renesansu w latach 50. XX wieku.
Maria Montessori w Europie: Hiszpania, Holandia i Wielka Brytania
Po opuszczeniu Stanów Zjednoczonych w 1915 roku, Maria Montessori osiedliła się w Barcelonie, gdzie rozpoczęła nowy etap swojej działalności edukacyjnej. Wspierana przez rząd kataloński, założyła Escola Montessori – nowoczesną placówkę edukacyjną dla dzieci w wieku od trzech do dziesięciu lat, zintegrowaną z Laboratori i Seminari de Pedagogia, czyli instytutem badawczym i szkoleniowym.
W 1916 roku przeprowadziła tam czwarty międzynarodowy kurs nauczycielski, podczas którego po raz pierwszy zaprezentowała rozszerzoną wersję swojej metody dla dzieci w wieku od sześciu do dwunastu lat. Obejmowała ona m.in. naukę gramatyki, arytmetyki, geometrii.
W 1917 roku opublikowała wyniki swoich badań w książce L’autoeducazione nelle Scuole Elementari (Samowychowanie w szkole podstawowej), która w wersji angielskiej ukazała się jako The Advanced Montessori Method.
Niestety, rozwój jej instytucji w Barcelonie został zakłócony przez wydarzenia polityczne. Około 1920 roku katalońskie władze oczekiwały, że Montessori otwarcie opowie się za niepodległością Katalonii, czego odmówiła. W efekcie rząd wycofał swoje wsparcie finansowe. W 1924 roku, po przejęciu władzy przez reżim wojskowy, jej modelowa szkoła została zamknięta. Mimo to Montessori pozostała w Barcelonie do 1936 roku i kontynuowała pracę edukacyjną, publikując m.in. książki Psicoaritmetica oraz Psicogeometrica.
W 1936 roku, wraz z wybuchem hiszpańskiej wojny domowej, zmuszona była opuścić kraj.
Rozkwit metody Montessori w Holandii
Tymczasem w Holandii metoda Montessori rozwijała się bardzo dynamicznie. Montessori po raz pierwszy odwiedziła Amsterdam w 1917 roku, gdzie poprowadziła serię wykładów, co zaowocowało utworzeniem Holenderskiego Towarzystwa Montessori.
W 1920 roku została zaproszona do wygłoszenia prelekcji na Uniwersytecie Amsterdamskim. Popularność jej metody w tym kraju rosła błyskawicznie – już w połowie lat 30. działało tam ponad 200 szkół Montessori.
W 1935 roku siedziba główna powołanego kilka lat wcześniej Stowarzyszenia Montessori Internationale (AMI) została przeniesiona na stałe właśnie do Amsterdamu. Od tego momentu Holandia stała się międzynarodowym centrum metody Montessori.
Wzloty i upadki w Wielkiej Brytanii
Również w Wielkiej Brytanii Montessori zdobywała popularność – choć z pewnymi trudnościami. Pierwsza fala entuzjazmu pojawiła się między 1912 a 1914 rokiem, jednak wojna zahamowała rozwój inicjatyw edukacyjnych.
Dopiero w 1919 roku Montessori odwiedziła Anglię osobiście, gdzie zorganizowała międzynarodowy kurs nauczycielski, który spotkał się z ogromnym zainteresowaniem. Przez kolejne lata prowadziła tam kursy regularnie, co dwa lata, aż do wybuchu II wojny światowej.
Mimo rosnącej liczby szkół, ruch Montessori w Wielkiej Brytanii – podobnie jak wcześniej w USA – zmagał się z problemami autentyczności i spójności podejścia, wynikającymi z różnic interpretacyjnych i braku jednolitego nadzoru nad szkoleniem nauczycieli.
Maria Montessori a faszystowskie Włochy
W 1922 roku, po długiej nieobecności, Montessori wróciła do Włoch, gdzie została poproszona przez nowe władze o przeprowadzenie cyklu wykładów i wizytację szkół. W tym samym roku do władzy doszedł Benito Mussolini, a nowy rząd wykazał początkowe zainteresowanie metodą Montessori jako narzędziem wychowania przyszłych obywateli.
W 1923 roku, minister edukacji Giovanni Gentile wyraził oficjalne poparcie dla wdrażania jej podejścia w szkołach państwowych. W 1924 roku Montessori spotkała się z samym Mussolinim, który zadeklarował wsparcie i objął patronat nad Opera Montessori – nową instytucją mającą na celu propagowanie jej metody w ramach programu narodowego.
Do 1929 roku rząd wspierał rozwój instytucji Montessori: utworzono kolegium nauczycielskie, organizowano kursy, a sam Mussolini został mianowany honorowym prezesem stowarzyszenia. Jednak z czasem między Montessori a władzami zaczęły narastać napięcia.
Głównymi punktami spornymi były:
- ograniczenia finansowe,
- niezgodność ideologiczna – zwłaszcza po wystąpieniach Montessori na temat edukacji dla pokoju, w których krytykowała militaryzm.
W 1932 roku Maria i jej syn Mario Montessori znaleźli się pod nadzorem politycznym. W 1933 roku Montessori zrezygnowała z funkcji w Opera Montessori, a rok później opuściła Włochy. Działalność związana z jej metodą została oficjalnie zakazana w 1936 roku.
W czasie przymusowej emigracji Montessori pogłębiła swoje refleksje nad pokojem i edukacją, rozwijając koncepcję dziecka jako naturalnego budowniczego pokoju. Pisała: Ustanowienie trwałego pokoju jest dziełem edukacji; cała polityka może jedynie powstrzymać nas przed wojną.
Stowarzyszenie Montessori Internationale i misja pokoju
W 1929 roku, podczas pierwszego Międzynarodowego Kongresu Montessori w duńskim Elsinore, odbywającego się równolegle z Piątą Konferencją Nowego Wychowania, Maria Montessori i jej syn Mario Montessori założyli Association Montessori Internationale (AMI) – organizację mającą na celu koordynację działalności szkół i stowarzyszeń Montessori na całym świecie oraz nadzór nad szkoleniem nauczycieli.
Do głównych zadań AMI należało:
- zatwierdzanie oryginalnych materiałów dydaktycznych,
- nadzór nad publikacją dzieł Montessori,
- organizowanie międzynarodowych kursów nauczycielskich.
Wśród pierwszych zwolenników organizacji znaleźli się wybitni intelektualiści, m.in. Sigmund Freud, Jean Piaget oraz Rabindranath Tagore. To wsparcie znacząco umocniło pozycję AMI jako organizacji eksperckiej w dziedzinie edukacji.
Montessori coraz mocniej akcentowała potrzebę budowania pokoju przez wychowanie. Na drugim Międzynarodowym Kongresie Montessori w 1932 roku w Nicei wygłosiła odczyt Peace and Education, który został opublikowany przez Bureau International d’Éducation w Genewie.
W latach 1932–1939 Montessori prowadziła konferencje pokojowe w takich miastach jak Genewa, Bruksela, Kopenhaga i Utrecht. Jej przemówienia zostały zebrane w zbiorach Educazione e Pace oraz Education and Peace.
W tych latach aż trzykrotnie – w 1949, 1950 i 1951 roku – Montessori została nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla.
Pobyt w Holandii i zaproszenie do Indii
W obliczu rosnącego zagrożenia wojennego w Europie, Montessori wraz z synem przeniosła się w 1936 roku do Laren, niedaleko Amsterdamu. Tam kontynuowali prace nad nowymi materiałami edukacyjnymi, w tym cylindrami bez uchwytów, symbolami gramatycznymi, kartami nomenklaturowymi z botaniki.
Na 6. Międzynarodowym Kongresie Montessori w 1937 roku, który odbył się pod hasłem Education for Peace, Montessori po raz pierwszy wyraziła ideę stworzenia „nauki o pokoju”, w której edukacja dzieci miałaby fundamentalne znaczenie dla przemiany społeczeństwa.
W 1938 roku Montessori przyjęła zaproszenie od Towarzystwa Teozoficznego do poprowadzenia kursu w Indiach. Wraz z synem opuściła Europę na krótko przed wybuchem wojny.
Maria Montessori w Indiach
Choć zainteresowanie metodą Montessori w Indiach sięgało jeszcze roku 1913, kiedy to pierwsi indyjscy nauczyciele uczestniczyli w kursach w Rzymie, to właśnie jej przyjazd w 1939 roku zapoczątkował intensywny rozwój montessoriańskich instytucji w Azji Południowej.
Montessori planowała krótką wizytę, jednak sytuacja polityczna zmieniła bieg wydarzeń. Po przystąpieniu Włoch do II wojny światowej, Wielka Brytania jako aliant zatrzymała wszystkich obywateli Włoch na swoich terytoriach. Choć Maria pozostała w Madrasie (obecnie Chennai) pod opieką Towarzystwa Teozoficznego, jej syn Mario Montessori został na dwa miesiące internowany. Po jego uwolnieniu pozostali razem w Indiach aż do końca wojny w 1946 roku.
W tym czasie Montessori i jej syn znacząco rozwinęli idee edukacyjne, wprowadzając pojęcie „edukacji kosmicznej” – całościowego podejścia dla dzieci w wieku od sześciu do dwunastu lat, w którym centralne miejsce zajmowała:
- świadomość współzależności elementów świata przyrody,
- eksploracja świata roślin i zwierząt,
- zrozumienie roli człowieka w ekosystemie.
Dzieci pracowały z materiałami przedstawiającymi systemy naturalne, modele geograficzne i elementy nauk przyrodniczych. Ten etap pracy zaowocował powstaniem dwóch książek: Education for a New World oraz To Educate the Human Potential.
Ostatnie lata życia i niegasnące zaangażowanie
W 1946 roku, w wieku 76 lat, Maria Montessori powróciła do Europy, osiedlając się ponownie w Amsterdamie. Pomimo podeszłego wieku nie zrezygnowała z aktywności – intensywnie podróżowała, prowadziła szkolenia oraz organizowała międzynarodowe kursy dla nauczycieli.
Jeszcze w tym samym roku poprowadziła kurs w Londynie, a w jego wyniku powstał Montessori Centre, który później przekształcił się w St. Nicholas Training Centre – jedno z najważniejszych brytyjskich centrów szkoleniowych. W 1947 roku odwiedziła ponownie Włochy, gdzie założyła od nowa Opera Nazionale Montessori, prowadząc dwa narodowe kursy nauczycielskie.
Równolegle, po powrocie do Indii, kontynuowała działalność szkoleniową w Adyarze i Ahmedabadzie, co zaowocowało pierwszym angielskim wydaniem książki The Absorbent Mind, opartej na notatkach studentów z jej wykładów. W publikacji tej Montessori po raz pierwszy przedstawiła koncepcję Czterech Płaszczyzn Rozwoju Człowieka, opisując charakterystyczne cechy i potrzeby każdego z etapów życia od narodzin do dorosłości.
W 1948 roku ukazała się nowa edycja jej kluczowego dzieła Il Metodo della Pedagogia Scientifica applicato all’educazione infantile nelle Case dei Bambini, opublikowana po angielsku jako The Discovery of the Child. Rok później Montessori poprowadziła kurs w Karaczi, co doprowadziło do założenia Pakistan Montessori Association.
Maria Montessori – ostatnie sukcesy, przemówienia i uznanie międzynarodowe
W 1949 roku Montessori uczestniczyła w VIII Międzynarodowym Kongresie Montessori w San Remo, gdzie zademonstrowano modelową klasę. W tym samym roku otwarto również pierwszą szkołę dla dzieci od urodzenia do trzech lat – Scuola Assistenti all’Infanzia.
Za swą działalność została uhonorowana licznymi nagrodami:
- Legią Honorową Francji,
- tytułem Oficera Holenderskiego Orderu Oranje-Nassau,
- Doktoratem honoris causa Uniwersytetu Amsterdamskiego.
W 1950 roku reprezentowała Włochy na konferencji UNESCO we Florencji, a także odbyła podróż do Skandynawii, poprowadziła 29. międzynarodowy kurs w Perugii oraz opublikowała piątą edycję swojego słynnego dzieła pod nowym tytułem La Scoperta del Bambino (Odkrycie dziecka).
Po raz kolejny została wtedy nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla, podobnie jak w 1951 roku, kiedy to wygłosiła poruszające przemówienie na IX Międzynarodowym Kongresie Montessori w Londynie oraz uczestniczyła w tworzeniu Instytutu Edukacji UNESCO.
W pamiętnym wystąpieniu wygłoszonym 19 czerwca 1951 roku podczas obrad Rady UNESCO w Wiesbaden, Montessori powiedziała:
Pamiętajcie, że człowiek nie zaczyna się w wieku dwudziestu, dziesięciu ani sześciu lat, lecz w chwili narodzin. W swoich wysiłkach na rzecz rozwiązywania problemów nie zapominajcie, że dzieci i młodzież stanowią ogromną populację – populację pozbawioną praw… Dziecko jest zapomnianym obywatelem. Pomyślcie o tym i lękajcie się zemsty tego ludu.
Słowa te oddają głęboko humanistyczny wymiar jej filozofii, w której dziecko było postrzegane jako pełnoprawny obywatel świata, zasługujący na szacunek, przestrzeń i wolność.
Maria Montessori – śmierć i dziedzictwo
Maria Montessori zmarła 6 maja 1952 roku w wieku 81 lat w Noordwijk aan Zee w Holandii, na skutek wylewu krwi do mózgu. Jej śmierć zakończyła epokę, ale dziedzictwo, które pozostawiła, pozostaje żywe i inspirujące.
Jej metoda edukacyjna rozwinęła się w filozofię znaną dziś jako pedagogika Montessori, opartą na:
- obserwacji,
- samodzielności,
- indywidualizacji tempa rozwoju,
- przygotowanym środowisku edukacyjnym,
- szacunku dla dziecka jako podmiotu.
Do końca życia Montessori wierzyła, że edukacja jest jedynym prawdziwym narzędziem pokoju, a dzieci – jego naturalnymi twórcami.
Dzięki pracy swojej założycielki oraz kontynuacji działalności przez jej syna Mario Montessori, metoda Montessori rozwijała się po jej śmierci na wszystkich kontynentach. Powstało ponad 4000 szkół Montessori na świecie, a jej książki przetłumaczono na dziesiątki języków.
Metoda Montessori została przyjęta zarówno w szkołach publicznych, jak i prywatnych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, gdzie przeszła renesans po 1952 roku. W 2017 roku przegląd naukowy potwierdził, że istnieją „szerokie dowody” na skuteczność tej metody.
Jej wizerunek znalazł się na włoskich banknotach lirów z 1990 roku, znaczkach Indii, Holandii, Pakistanu, Malediwów i Sri Lanki, samolocie KLM McDonnell Douglas MD-11, który nosił jej imię. W 2020 roku magazyn TIME uhonorował Montessori tytułem jednej ze 100 najważniejszych kobiet stulecia, uznając jej wkład w edukację i prawa dziecka za przełomowy.
Bibliografia:
- Frierson Patrick, Maria Montessori, Stanford Encyclopedia of Philosophy [dostęp: 14.04.2025].
- Kramer Rita, Maria Montessori, Chicago 1976.
- Montessori Maria, Wykłady rzymskie 1913, Warszawa 2024.
- montessori-ami.org [dostęp: 14.04.2025].
- Thayer-Bacon Barbara J., Maria Montessori: Education for Peace, „In Factis Pax Journal”. 5 (3), 2011.
- Trabalzini Paola, Maria Montessori Through the Seasons of the Method, „The NAMTA Journal” 2, t. 36 2001.
