Tego dnia 1545 roku, dokładnie 480 lat temu, w Wilnie zmarła królowa Elżbieta Habsburżanka
Gdy tron Polski staje się polem intryg, lojalność i miłość często muszą ustąpić miejsca politycznym sojuszom i rodzinnym ambicjom. W tym labiryncie walk o władzę i godność, Elżbieta Habsburżanka jawi się jako postać tragiczna – rozdarta między dynastiami, oczekiwaniami i własną słabością. Jej historia nie jest opowieścią o szczęściu, lecz o cenie, jaką płaci się za królewską koronę.
Była córką cesarza Ferdynanda I Habsburga i jego żony Anny Jagiellonki, córki króla Czech i Węgier – Władysława II Jagiellończyka i jego trzeciej żony Anny de Foix Candale i pierwsza żona króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta II Augusta.
Narzeczeni
Elżbieta Habsburżanka już w kołysce była przeznaczona na żonę dla przyszłego króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta II Augusta. W poselstwie, które udało się na wiedeński dwór cesarza Karola V Habsburga (Ferdynand I Habsburg był wtedy jeszcze królem Czech i Węgier. Cesarzem został dopiero po śmierci brata Karola, co nastąpiło w 1558 roku) udał się Jan Dantyszek.
Matka króla – Bona Sforza d’Aragona nie była zadowolona z takiego obrotu spraw, ale niewiele mogła zrobić, gdyż Elżbieta Habsburżanka miała poślubić jej syna na mocy układu między Habsburgami a Jagiellonami, który zawarto w Wiedniu w 1515 roku. Wtedy jeszcze Włoszka nie była królową Polski. Została nią trzy lata później.
Królowa Bona Sforza próbowała nie dopuścić do tego małżeństwa poprzez podburzanie szlachty, by ta go nie uznawała. Włoszka znalazła również błąd w akcie dyspensy wydanej przez papieża. Był tam podany nieprawidłowy stopień pokrewieństwa między Elżbietą Habsburżanką a Zygmuntem Augustem. Został on jednak szybko poprawiony.
Determinacja królowej Bony była tak duża, że znalazła ona nawet sprzymierzeńców w Imperium Osmańskim. Mowa o Roksolanie i jej mężu sułtanie Sulejmanie Wspaniałym. Sulejman popierał żonę w kwestii nie dopuszczenia do małżeństwa Elżbiety Habsburżanki z Zygmuntem Augustem, ponieważ planował wyprawę wojenną na cesarza Ferdynanda.
Bona miała jeszcze jeden powód, dla którego sprzymierzyła się z Roksolaną. Mowa tutaj o sytuacji jej najstarszej córki Izabelli Jagiellonki, która była już wtedy wdową po królu Węgier Janie Zapolyi. Miała ona maleńkiego synka – Jana Zygmunta Zapolyę i walczyła o jego prawa do tronu węgierskiego, którym zagrażał Ferdynand I Habsburg.
Wszelkie starania królowej Bony Sforzy, zmierzające do tego, aby małżeństwo jej syna z córką Ferdynanda I Habsburga nie doszło do skutku, zostały zahamowane przez Zygmunta Starego, który był zwolennikiem tego mariażu. Sam przecież podpisywał w 1515 roku układ wiedeński z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem w tej sprawie.
Elżbieta Habsburżanka i małżeństwo z Zygmuntem II Augustem
Ślub Elżbiety Habsburżanki i Zygmunta Augusta odbył się 6 maja 1543 roku na Wawelu, a następnego dnia odbyła się koronacja Elżbiety Habsburżanki na królową Polski. Związek tych dwojga nie układał się najlepiej. Przyczyną był fakt, że Elżbieta chorowała na epilepsję, którą wówczas zwano Wielką Chorobą. Z tego powodu Zygmunt August wstydził się pokazywać z żoną publicznie.
Bona Sforza d’Aragona postanowiła jeszcze na dodatek bardzo upokorzyć synową, ponieważ posunęła do złamania wielowiekowej tradycji. Do tej pory, przez wieki był taki zwyczaj, że jeśli król miał ochotę spędzić noc z żoną, to udawał się do jej komnaty osobiście. Matka Zygmunta Augusta postanowiła z tym skończyć. Jeśli jej syn chciał spędzić noc z żoną, to ona musiała przyjść do jego komnaty. Była to bardzo niekomfortowa sytuacja dla młodej królowej, gdyż narażała ją na przechodzenie w nocnych szatach obok pomieszczenia dla służby. Wywoływało salwy śmiechu służących, co stresowało Elżbietę i wywoływało u niej ataki epilepsji.
Zygmunt August na Litwie
Aby rozdzielić małżonków, w 1544 roku Bona Sforza d’Aragona postanowiła, że wyśle syna na Litwę, by tam objął tron wielkoksiążęcy. Podczas nieobecności Zygmunta Augusta, Jan Marsupin powiadomił przyszłego cesarza Ferdynanda I Habsburga o tym, że jego córka nie utrzymuje kontaktów ze swoim mężem. Wzburzony Ferdynand I Habsburg podjął decyzję o wstrzymaniu wypłaty posagu. Polecił również córce udanie się za mężem na Litwę.
W Wilnie, król Zygmunt August poznał wdowę po wojewodzie trockim – Stanisławie Gasztołdzie, Barbarę Radziwiłłównę. Jej opiekunami byli dwaj Mikołajowie: Rudy i Czarny. Poparli oni nawet przyjazd królewskiej małżonki – Elżbiety Habsburżanki na Litwę.
W tym czasie Zygmunt August bardzo często spotykał się z Barbarą Radziwiłłówną, co sprawiło, że jej opiekunowie wymusili na polskim monarsze ślub z ich podopieczną. Ich zdaniem, dalsze spotkania Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną naraziłyby ród Radziwiłłów na hańbę. Wkrótce okazało się, że Elżbieta Habsburżanka zmarła 15 czerwca 1545 roku, co ułatwiło decyzję o ślubie królewskiego syna ze szlachcianką.
Afera parmezanowa
Wraz z Elżbietą Habsburżanką na Wawel przyjechał również Włoch, Jan Marsupin. Miał on pełnić rolę tłumacza królowej, ale tak naprawdę był to habsburski szpieg, który o wszystkim donosił swojemu mocodawcy, czyli Ferdynandowi I Habsburgowi. Królowa Bona domyślała się, że tak właśnie jest, ale chciała to jeszcze sprawdzić.
Podczas jej nieobecności na Wawelu, młoda królowa zażyczyła sobie, aby podano jej ulubiony ser – Parmezan. Kucharz Elżbiety Habsburżanki stwierdził, że tego sera nie ma w spiżarni. W związku z tym poprosił kucharza starej królowej, aby wydał ser dla jego Pani. Kucharz Bony Sforzy bez wahania wydał krążek Parmezanu. Był to początek gigantycznej afery, która zmusiła Jana Marsupina do wyjazdu z Krakowa.
Doszło do tego po tym, jak królowa Bona po powrocie do Krakowa dowiedziała się, że jeden z krążków jej sera został wydany dla jej synowej. Włoszka kategorycznie zabroniła wydawać czegokolwiek z jej spiżarni bez jej wyraźnej zgody. Przebywający w Krakowie Jan Marsupin poinformował Ferdynanda I Habsburga o tym, że jego ukochana córka jest na Wawelu głodzona. O donosie dowiedziała się Bona, a Jan Marsupin musiał natychmiast opuścić Polskę. W ten sposób Ferdynand I Habsburg stracił szpiega na Wawelu.
Jak wspomniałem wcześniej, Elżbieta Habsburżanka zmarła w Wilnie 15 czerwca 1545 roku. Był to akurat dzień wspomnienia w Kościele katolickim św. Wita, czyli ówczesnego patrona Wielkiej Choroby. 19-letnia królowa spoczęła w katedrze wileńskiej.
Bibliografia:
- Cynarski Stanisław, Zygmunt August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988.
- Leslie Peirce, Roksolana, Władczyni Wschodu, przekł. Maciej Studencki, Kraków 2018
- Janicki Kamil, Wawel. Biografia, Kraków 2022.
