Dekompozycja kraju nad Wisłą i Wartą nie była na tle Europy zjawiskiem wyjątkowym; stanowiła wręcz odzwierciedlenie panujących wówczas tendencji, wynikających z patrymonialnego charakteru organizmów państwowych. Skutkiem stale pogłębiającego się rozdrobnienia dzielnicowego było głębokie zakorzenienie myślenia partykularnego. W konsekwencji, ponowne zjednoczenie państwa Piastów okazało się niezwykle żmudnym, czasochłonnym procesem i mimo dość wcześnie podejmowanych prób, dokonało się dopiero na przełomie XIII i XIV wieku. Triumf myśli zjednoczeniowej nad tendencjami partykularnymi stał się możliwy w wyniku wystąpienia szeregu sprzyjających czynników. Warto tu zwrócić uwagę, chociażby na ogromną rolę Kościoła, przejawiającą się szczególnie w działalności arcybiskupa Jakuba Świnki. Będąc jednym z największych orędowników restytucji Królestwa Polskiego, duchowny ten ograniczał napływ kleru niemieckiego, zabraniał zatrudniania Niemców w charakterze nauczycieli, jeśli nie znali języka polskiego, a także nie dopuszczał ich do wyższych stanowisk kościelnych[53]. Coraz częstsze wyjazdy Polaków na studia na zagraniczne uniwersytety przyczyniły się do rozkwitu kultury duchowej, a rozwój stosunków z Europą Zachodnią spowodował zaszczepienie na polskich dworach rycerskich zwyczajów i symboli[54]. Istotną rolę w ponownej integracji piastowskiego dziedzictwa odegrał element dynastyczny – wszyscy władcy dzielnicowi, z wyjątkiem pomorskich, pochodzili z jednej, piastowskiej dynastii i mimo iż często toczyli ze sobą bratobójcze walki, przejawiali też skłonność do współpracy[55]. Jednym z czynników integrujących była też z pewnością rodowa struktura rycerstwa; rozległe posiadłości tej warstwy społecznej często leżały w różnych dzielnicach, a członkowie rodu, lojalni przede wszystkim wobec siebie, a dopiero potem wobec dzielnicowego władcy, nie zawsze chcieli występować przeciw sobie[56]. Ten swoisty partykularyzm odegrał niezamierzoną rolę w procesach zjednoczeniowych, wykraczających daleko poza interesy lokalne. Do wymienionych wyżej czynników dodać należy również zagrożenie zewnętrzne ze strony Królestwa Czech, Brandenburgii i zakonu krzyżackiego oraz łupieżcze najazdy litewskie, jaćwieskie i tatarskie[57]. Zarówno rycerstwo, jak i kupcy zaczęli dostrzegać przewagi silnej władzy centralnej; stabilizację, bezpieczeństwo i związane z tym korzyści ekonomiczne. Czynnikiem, który niezwykle silnie przemawiał do wyobraźni społeczeństwa XIII i XIV wieku, był fakt kanonizacji św. Stanisława i związana z nim symbolika, podsycana przez środowisko biskupów krakowskich. Głoszono, że upadek państwa był spowodowany zbrodnią króla Bolesława Szczodrego na św. Stanisławie i, tak, jak cudownie zrosły się poćwiartowane części ciała biskupa, tak po odkupieniu win nastąpi ponowne odrodzenie podzielonego na liczne księstwa Królestwa Polskiego[58]. Tak więc, mimo iż trudno jest mówić o istnieniu świadomości narodowej w XIII wieku, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że aby zjednoczenie państwa stało się faktem, mieszkańcy Polski Bolesławów musieli dojrzeć; porzucić myślenie partykularne i spojrzeć na rzeczywistość ponad granicami interesów lokalnych. Wydaje się, że oprócz chłodnej kalkulacji bezpośrednich korzyści, przynajmniej część społeczeństwa, na czele z Kościołem, musiała popierać ponowną integrację państwa ze względów ideologicznych. Na korzyść takiej argumentacji zdaje się przemawiać duża ilość zachowanych do dziś XIII-wiecznych odpisów żywotów św. Stanisława[59], wykorzystywanych jako narzędzie ideologii zjednoczeniowej. Przytoczone wyżej czynniki, dążenia i postawy, zintensyfikowane pod koniec XIII wieku, przyniosły ostatecznie zamierzony przez propagatorów konsolidacji państwa efekt. Zgromadzenie większości historycznych ziem polskich przez Władysława Łokietka oraz jego intronizacja, a więc rzeczywiste odnowienie piastowskiego królestwa, zamykało destrukcyjny okres rozbicia dzielnicowego, tworzyło podstawy dalszego rozwoju i wprowadzało zjednoczony kraj w nową epokę dziejów.
Marcin Krzysztof Nowiński
Bibliografia:
- Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, Poznań 2008
- Baszkiewicz J., Polska czasów Łokietka, wyd. I, Warszawa 1968
- Boras Z., Przemysł II. 700 lecie koronacji, Międzychód 1995
- Jureczko A., Testament Krzywoustego, Kraków 1988
- Przemysł II: odnowienie Królestwa Polskiego, red. Krzyżaniakowa J., Poznań 1997
- Nowacki B., Przemysł II. Odnowiciel korony polskiej (1257-1295), Kraków 2007
- Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, oprac. i wstęp Plezia M., tłum. Pleziowa J., Warszawa 1987
- Samsonowicz H., Łokietkowe czasy, Kraków 1989
- Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII – XIII w.), Kraków 2015
- Wyrozumski J., Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Kraków 1999
- Zielonka Z., Henryk Prawy, wyd II popr., Poznań 2015
- Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006
Przypisy
[1] Żywot większy św. Stanisława [w]: Średniowieczne żywoty i cuda patronów Polski, oprac. i wstęp Plezia M., tłum. Pleziowa J., Warszawa 1987, s. 282
[2] zob.: Baszkiewicz J., Polska czasów Łokietka, Warszawa 1968, s. 9
[3] Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII – XIII w.), Kraków 2015, s. 260
[4] zob.: Światłowski M., op.cit., s. 260
[5] Światłowski M., op.cit., s. 160
[6] Ibidem, s. 164
[7] zob.: Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa 2006, s. 337
[8] Zientara B., op.cit, s. 338
[9] Jureczko A., Testament Krzywoustego, Kraków, 1988, s. 59
[10] Zientara B., op.cit, s. 338-339
[11] Labuda G., O godności króla i instytucji królestwa, [w]: Przemysł II: odnowienie Królestwa Polskiego, red. Krzyżaniakowa J., Poznań 1997, s.52
[12] Jureczko A., op.cit., s. 44
[13] zob.: Jureczko A., op.cit., s. 44
[14] Jureczko A., op.cit., s. 47
[15] zob.: Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, Poznań 2008, s. 99
[16] Światłowski M., op.cit., s. 192
[17] Ibidem, s. 192
[18] Ibidem, s. 277
[19] Jureczko A., op.cit., s. 63
[20] zob.: Jureczko A., op.cit., s. 69
[21] zob.: Jureczko A., op.cit., s. 61
[22] Zielonka Z., Henryk Prawy, wyd II popr., Poznań 2015, s. 251
[23] Ibidem, s. 262
[24] Jureczko A., op.cit., s. 70
[25] Wyrozumski J., Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Kraków 1999, s. 252
[26] Światłowski M., op.cit., s. 298
[27] Ibidem, s. 282
[28] zob.: Boras Z., Przemysł II. 700 lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 55
[29] Światłowski M., op.cit., s.300-301
[30] zob.: Nowacki B., Przemysł II. Odnowiciel korony polskiej (1257-1295), Kraków 2007, s. 156
[31] Jureczko A., op.cit., s. 76
[32] Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s. 112-113
[33] Światłowski M., op.cit., s. 318-319
[34] Wyrozumski J., op.cit., s. 256
[35] zob.: Jureczko A., op.cit., s. 71
[36] Światłowski M., op.cit., s. 303
[37] Ibidem, s. 303
[38] Wyrozumski J., op.cit., s. 281-282
[39] Światłowski M., op.cit., s. 323
[40] Ibidem, s. 325
[41] Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s.121
[42] Ibidem, s. 125
[43] Samsonowicz H., Łokietkowe czasy, Kraków 1989, s. 20
[44] zob.: Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s.108
[45] zob.: Światłowski M., op.cit., s. 321-322
[46] zob.: Samsonowicz H., op.cit., s. 19-20
[47] Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s. 140-141
[48] zob.: Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s. 142
[49] Światłowski M., op.cit., s. 343-344
[50] Wyrozumski J., Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370, op.cit., s. 301
[51] Ibidem, s. 301
[52] Baszkiewicz J., Odnowienie Królestwa Polskiego 1295-1320, op.cit., s. 132-133
[53] Światłowski M., op. cit., s. 263
[54] zob.: Światłowski M., op. cit., s. 264
[55] Jureczko A., op.cit., s. 66
[56] zob.: Jureczko A., op.cit., s. 66
[57] Światłowski M., op. cit., s. 261
[58] Nowacki B., op.cit., s. 151
[59] Nowacki B., op.cit., s. 151-152
