Iran pod panowaniem Rezy Pahlawiego – kręta droga modernizacji | Część 2

Wielka modernizacja

W swym wielkim planie modernizacji Reza postanowił szukać wzorców nie w Kadżarach, a w rządach Ataturka, będącego czymś w rodzaju ojca narodu, zamiast dyktatora- a przynajmniej tak miało być w teorii. Pahlawi często zaprowadzał jakąś reformę w rok czy dwa po niemal identycznej mającej miejsce w Turcji. Jednak rządy poprzedniej dynastii nie pozostały bez wpływu na kierunek reform. Szach postanowił, że tym, co świadczyć będzie o sile jego państwa, a co dawniej było symbolem jego słabości, będzie scentralizowana administracja i silna, nowoczesna armia.

Dochody z ropy w latach 1921-1922 wynosiły nie więcej niż 583 960 funtów rocznie, by wzrosnąć do 4 000 000 funtów pod koniec panowania szacha w 1941 roku. Wydatki państwa wzrosły za sprawą misji Amerykanina, Arthuera Millspaugh, który przybył do Teheranu w 1922 roku. W ciągu zaledwie pięciu lat zdołał scentralizować system podatkowy, zbudować nowy departament, zaktulizować należności podatkowe, opodatkować sprzedaż opium oraz wprowadzić podatek dochodowy. To dzięki jego pracy możliwe było sporządzenie pierwszego w historii Iranu budżetu rocznego. Sam Millspaugh wspominał, że ściąganie należności podatkowych było możliwe głównie dzięki wsparciu Pahlawiego, który groził arystokratom przejęciem ich aktywów. O ile przed reformami Rezy ogólny dochód rządu nie przekraczał 246 milionów rialów, to pod koniec jego panowania państwo dysponowało już budżetem rzędu 3610 milionów rialów.

Brytyjczycy szacowali, że do roku 1935 ponad 34% dochodu przeznaczano na siły zbrojne. Chociaż idea ich rozbudowy wywodziła się wprost ze złych doświadczeń obcych interwencji, to w rzeczywistości armia stanowiła przede wszystkim czynnik polityki wewnętrznej, umożliwiając funkcjonowanie państwa i tłumienie buntów wewnętrznych. Wraz z wprowadzeniem poboru po raz pierwszy odbył się rejestr urodzeń, co wiązało się dodatkowo z odgórnym obowiązkiem przybrania nazwiska rodzinnego. Kiedy Reza-chan dokonywał zamachu stanu, armia perska liczyła 22 tysięcy ludzi, by do roku 1925 urosnąć do 40 tys. żołnierzy. Stanowiska dowódcze zostały naturalnie powierzone towarzyszom Rezy z dawnej gwardii kozackiej. Do roku 1941 wojsko urosło do 127 tysięcy ludzi, ponad setkę czołgów i wozów pancernych, sto pięćdziesiąt samolotów, dwie fregaty oraz cztery kanonierki. W 1939 roku przedstawiono nawet ambitny projekt zakupu trzydziestu brytyjskich bombowców Blenheim oraz Wellington, trzydziestu pięciu myśliwców Hurricane i trzydziestu myśliwców American Curtis.

Ministerstwa wreszcie zaczęły spełniać swoją funkcję. Ministerstwo poczty i telegrafu zapoczątkowało rozwój sieci telegraficznej, a w 1939 roku uruchomiło Radio Iran, które w założeniu miało konkurować z BBC i Radiem Moskwa. Ministerstwo przemysłu wybudowało ponad trzysta zakładów produkujących cukier, herbatę, papierosy, ryż, kwas siarkowy, glicerynę, baterie oraz energię elektryczną. Do 1938 roku większość miast miała przynajmniej częściowe oświetlenie elektryczne. Ministerstwo dróg wybudowało tysiąc kilometrów utwardzonych dróg, prowadzących ze stolicy do Tabrizu, Dżulfy czy Szirazu. Powstało również pięć tysięcy dróg żwirowych. W kraju było ponad 27 tys. pojazdów, z czego 5 tys. samochodów, 7 tys. autobusów oraz 8 tys. ciężarówek.

Jednak największym symbolem irańskiej modernizacji pozostała Trans-Iranian Railway, czyli kolej transirańska. Sfinansowana została głównie z podatków na cukier i herbatę. Wybudowanie jej na tak niesprzyjającym terenie powierzono licznym firmom z Niemiec, Francji, Skandynawii, Czech, Włoch, USA, Belgii oraz Wielkiej Brytanii. Jej symboliczne znaczenie było na tyle istotne, że kiedy jeden z ministrów w rządzie zaczął narzekać na wydawanie państwowych pieniędzy na kolej zamiast na rozwój dróg, został wsadzony do więzienia pod zarzutem uczestnictwa w brytyjskim spisku, który ma na celu utrzymać kraj w stanie zacofania.

Dokonano również imponującego rozwoju systemu edukacji publicznej. Wydatki na edukację wzrosły z 100 000 tys. dolarów w 1925 r. do 12-13 milionów dolarów w 1940 roku. W roku 1941 istniało 1500 przedszkoli, kiedy w roku 1924 nie istniało… żadne. Liczba szkół podstawowych wzrosła z 83 do 2336, a liczba ich uczniów z 7 tys. do ponad 200 tysięcy. Szkoły ponadpodstawowe w roku 1941 kształciły 21 tys. uczniów (z czego 4 tys. dziewcząt) w 241 placówkach, co było ponad czterokrotnym wzrostem względem 1924 roku, kiedy kształcono jedynie 5 tysięcy osób w 85 szkołach. System nauczania kładł oczywiście nacisk na jednolitość i jedność narodową. Modernizacja nie ominęła również szkolnictwa wyższego- w 1934 roku utworzono Uniwersytet Teherański, o którego rozwoju świadczy fakt otwierania nowych wydziałów, w tym: farmacji, teologii, sztuk pięknych, nauk technicznych, medycyny i weterynarii. Część bogatszych Irańczyków zaczęła podejmować studia za granicami kraju, co wspierano programami stypendialnymi. W szkołach tych kładziono największy nacisk na kształcenie przyszłych urzędników i formowanie korpusu służby cywilnej.

Reza Pahlawi na otwarciu Uniwersytetu Teherańskiego Fot. Wikimedia Commons
Reza Pahlawi na otwarciu Uniwersytetu Teherańskiego Fot. Wikimedia Commons

Kolejnym krokiem w budowie nowoczesnego państwa było utworzenie Ministerstwa Sprawiedliwości. Zadanie to powierzono wykształconym w Europie prawnikom: Dawarowi i Firuzowi Farmanfarmie. Dzięki ich reformom wprowadzono jednolity i państwowy system sądownictwa, likwidując jednocześnie mniej formalne sądy plemienne. Utworzono również Sąd Najwyższy. Od tego moment dokumenty dotyczące rejestracji dokumentów prawnych, w tym choćby aktów małżeństwa czy rozwodu, przekazane zostały z rąk duchowieństwa przygotowanym do tego celu notariuszom. Prawne rozróżnienie na muzułmanów i niewiernych zostało zniesione, wykonywanie kary śmierci zostało ograniczone jedynie do najcięższych przypadków. Rozbudowie uległy również siły żandarmeri, policji oraz wiejskich milicji. W miejscach aresztów powstały pierwsze w Iranie więzienia.

Reza-szah niczym Napoleon III dokonał przekształcenia Teheranu nowoczesne miasto. Rozebrano stare budynki (w sumie zniszczono aż pięć dzielnic miasta!), na miejscu których powstawać zaczęły bulwary, wielkomiejskie place i skwery oraz rządowe biura. Centralne place zostały nazwane tak, by kojarzyły się z osobą Szacha, na przykład: Pahlawi, Szach Reza, Szach czy Cyrus, likwidując jednocześnie ogrody nazwane imionami wrogich mu arystokratów. Do końca lat 30.  przewody elektryczne pociągnięto do głównych miast, uliczne lampy rozproszyły ciemności, dając możliwości powstania nocnego życia. W kraju było ponad 10 tys. telefonów, czterdzieści kin, powstała wówczas przestrzeń rekreacyjna dla nowej klasy średniej.

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

*