Konfederacja warszawska jako przejaw Polskiej tolerancji

Czym był akt konfederacji

Jak pisał przed laty Stanisław Salmonowicz […] tekst [Konfederacji warszawskiej] był ceną jaką gros zwolenników Walezego musiał opłacić przeprowadzenie jego wyboru za zgodą większości protestantów”[38]. Bez tego porozumienia prawdopodobnie i tak by doszło do wyboru Henryka, jednak mogło to się skończyć dla Rzeczpospolitej w sposób tragiczny. Jak pokazują to przykłady państw Europy Zachodniej, w której wielokrotnie pozbawiano głosu innowierców, szybko dochodziło do konfliktów, które toczyły się przez długie lata. Trzeba sobie zdać sprawę, że protestanci musieli się zgodzić na daleko idące ustępstwa, co spowodowało, że przyjęcie aktu konfederacji paradoksalnie rozpoczęło proces osłabiania ich obozu[39]. W konsekwencji doprowadziło  to do sytuacji, w której na początku XVII wieku przestali odgrywać jakąkolwiek rolę polityczną w państwie.

Zaraz po wyborze Henryk nie chciał przyjąć artykułów henrykowskich, w których były zawarte postanowienia konfederacji warszawskiej. Dopiero gdy wysłannicy polskiej szlachty zagrozili mu, że unieważnią wybór, zaakceptował postanowienia. Jednak po przybyciu do Polski, podczas koronacji nie dokonał aktu potwierdzenia Konfederacji, jedynie zobowiązał się ustnie, że „…pokój zachowywać będzie”[40]. Była to ogromna porażka polskich protestantów a całe wysiłki poniesione podczas bezkrólewia poszły na marne.

Katolicy argumentowali, że Konfederacja nie może uzyskać mocy prawnej ponieważ nie została zainicjowana przez króla. Był to argument chybiony, gdyż ogół szlachty w Polsce stał na stanowisku, że prawem obowiązującym było to, uchwalone podczas obrad sejmowych[41].

Co zawierała w sobie konfederacja warszawska

W pierwszej części zawierała postanowienia zawiązania konfederacji generalnej czyli kaptura[42]. Na początku jest informacja o tym, że konfederacja ma na celu powstrzymanie napięć religijnych, z zaznaczeniem, że duży wpływ wywierają wydarzenia w Europie Zachodniej. Akt stwierdzał, że mimo różnic religijnych żadna ze stron nie powinna posunąć się do użycia siły. Wszystkich chcących uzyskać wprost zapewnienie o wolności wyznania, spotkało niemiłe zaskoczenie, ponieważ nigdzie wprost nie zostało to zapisane[43]. Jedynym zapewnieniem była obietnica, że władze państwa tzn. król, utrzymają obecny stan porozumienia. Trzeba zaznaczyć, że porozumienie zawarte w konfederacji dotyczyło tylko sygnatariuszy porozumień sandomierskich, tak więc poza ustaleniami pozostali arianie i inne wyznania. Grupą, która optowała za tym rozwiązaniem, była strona protestancka[44].

Do dziś istnieje problem tego jak konfederacja odnosiła się do innych warstw społecznych. Prawdopodobnie projekt wysunięty (nie zachowany) przez Karnkowskiego zakładał objęcie pokojem religijnym wszystkich grup społecznych[45]. Wydaje się, że Karnkowski był przekonany, że najniższe warstwy pozostaną przy katolicyzmie i będą jego siłą. Jak wiemy, te postulaty nie znalazły miejsca w ostatecznej wersji aktu, który został przyjęty. Ponadto zdecydowano, że to właściciele wsi i miast będą decydować o tym jakie wyznanie zostanie wprowadzone. Co więcej, każdy właściciel miał prawo karać swojego poddanego chłopa w razie dopuszczenia się przez niego przejścia na odmienne wyznanie od swojego pana. Miało to związek z tym, że ogół szlachty opowiadał się za wyeliminowaniem sądownictwa duchowego.

Protestanci w końcowych ustaleniach aktu otrzymali pokój religijny, na straży którego miała stać cała szlachta wraz z królem. Król rozpoczynał swoje panowanie od złożenia przysięgi, w której zobowiązywał się do realizacji postanowień artykułów henrykowskich. Wszystkie wyznania, o których mowa w konfederacji dostały zapewnienie, że nie będą nękane sądownie i administracyjnie[46]. Ponadto wyznawcy mogli swobodnie kultywować swoje wyznanie.

Podsumowanie

Konfederacja warszawska stanowiła nowatorski akt tolerancji religijnej w ówczesnej Europie. Pomimo tego, że postanowienia końcowe odnosiły się tylko i wyłącznie do jednego stanu, jakim była szlachta, to i tak możemy śmiało mówić, że I Rzeczpospolita była państwem bez stosów dla innowierców. W momencie śmierci Augusta II wielu protestantów straciło poczucie bezpieczeństwa, które do tej pory było zapewnione przez króla. Jednak w obliczu zagrożenia zewnętrznego jakie istniało, a które mogło się dla Polski zakończyć katastrofalnie, szlachta ówczesnej Polski stanęła na wysokości zadania. Prawdopodobnie bez nacisku zewnętrznego, bez śmierci króla, bez wojen religijnych w innych krajach, taki akt nigdy nie doszedłby do skutku, jednak to nie zmienia faktu, że elity szlacheckie I Rzeczpospolitej wypracowały dokument, na którym później wzorowała się cała Europa. O tym jak wielkie było to osiągnięcie świadczy fakt, że prócz aktu Unii lubelskiej jest to jedyny polski dokument wpisany na światową listę Unesco.

Trzeba również pamiętać, że konfederacja posiadała wiele wad, a przede wszystkim była skonstruowana w sposób bardzo niejasny, pozostawiając zbyt duże pole do własnej interpretacji co było widać w późniejszych latach.

Adam Radosz

Bibliografia:

1. Tazbir J., Państwo bez stosów i inne szkice, [w:] Prace wybrane Janusza Tazbira, pod red. Stanisław Grzybowski, Kraków 2000.
2. Tazbir J., Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie, Warszawa 1993.
3. Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław 1986.
4. Maciuszko J.T., Konfederacja warszawska 1573 roku geneza, pierwsze lata obowiązywania, Warszawa 1984.
5. Godlewski Ł., Szlachta a duchowieństwo podczas panowania Zygmunta Starego, „Białostockie Teki Historyczne, t. 12, 2014.
6. Godlewski Ł., pory szlachty o dziesięciny i jurysdykcję duchownych na sejmach egzekucyjnych 1562–1565, „Białostockie Teki Historyczne”, t. 11, 2013.
7. Salmonowicz S., Geneza i treść uchwał konfederacji warszawskiej, „Odrodzenie i reformacja w Polsce”, t. 19, 1974.
8. Gręźlikowski J., Czym był dla Kościoła Sobór Trydencki (1545-1563)?: (refleksje w 440-tą rocznicę od zakończenia obrad), „Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny”, nr 46/3-4, 2003.
9. Kościelny P., Dzieje reformacji w Polsce, Warszawa 2017.
10. Wijaczka J., Reformacja w miastach prywatnych w koronie w XVI wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. LXXVII, 2016.

Przypisy:

[1]J. Tazbir, Państwo bez stosów i inne szkice, [w:] Prace wybrane Janusza Tazbira, pod red. Stanisław Grzybowski, 2000, s. 132-133.

[2]J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Wrocław 1986, s. 120.

[3]J. Tazbir, Reformacja w Polsce. Szkice o ludziach i doktrynie, Warszawa 1993, s. 6.

[4]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 140.

[5]J. T. Maciuszko, Konfederacja warszawska 1573 roku geneza, pierwsze lata obowiązywania, Warszawa 1984, s. 50-55.  

[6]J. Tazbir, Państwo bez stosów, s. 79-81.

[7]Ibidem, s. 90.

[8]Ł. Godlewski, Szlachta a duchowieństwo podczas panowania Zygmunta Starego, „Białostockie Teki Historyczne” t. 12, 2014, s. 37-40.

[9]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 100.

[10]J. T. Maciuszko, Konfederacja warszawska…, s. 120-124.

[11]Ibidem, s. 120.

[12]Ł. Godlewski, Spory szlachty o dziesięciny i jurysdykcję duchownych na sejmach egzekucyjnych 1562–1565, „Białostockie Teki Historyczne”, t. 11, 2013, s. 51-56.

[13]Ibidem, s. 55.

[14]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 82-83.

[15]Z. Zarzycki, wolność religijna w pierwszych polskich konstytucJach do połowy XiX w., „Studia z Prawa Wyznaniowego”, t. 13, 2010, s. 27

[16]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 83-84.

[17]J. Wijaczka, Reformacja w miastach prywatnych w koronie w XVI wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. LXXVII, 2016, s. 379-382.

[18]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 121.

[19]Ibidem, s. 86.

[20]Ibidem, s. 83.

[21]Ibidem, s. 90.

[22]Ibidem.

[23]J, Gręźlikowski, Czym był dla Kościoła Sobór Trydencki (1545-1563)? : (refleksje w 440-tą rocznicę od zakończenia obrad), „Prawo Kanoniczne : kwartalnik prawno-historyczny”, nr 46/3-4, 2003, s. 173-180.  

[24]J.T. Maciuszko, Konfederacja Warszawska…, s. 129-131.

[25]Ibidem, s. 133.

[26]Ibidem.

[27]J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 100.

[28]J.T. Maciuszko, Konfederacja Warszawska…, s. 129-133.

[29]Ibidem.

[30]Ibidem, s. 135-138.

[31]Ibidem.

[32] S. Salmonowicz, Geneza i treść uchwał konfederacji warszawskiej, „Odrodzenie i reformacja w Polsce”, t. 19, 1974, s. 8-15.

[33]  J.T. Maciuszko, Konfederacja Warszawska…, s. 134-138.

[34]  Ibidem.

[35] P. Kościelny, Dzieje reformacji w Polsce, Warszawa 2017, s. 351-355.

[36]  Ibidem.

[37]  J. Tazbir, Państwo bez stosów…, s. 99.

[38] S. Salmonowicz, Geneza i treść…, s. 16.

[39]  Ibidem.

[40]  J.T. Maciuszko, Konfederacja Warszawska…, s.160-164.

[41]  Ibidem, s. 162.

[42] Ibidem, s. 143.

[43] Ibidem, s. 144.

[44] Ibidem.

[45] Ibidem, s. 145.

[46]  Ibidem.