Inne czynniki wpływające na rozwój RFN; polityka antymonopolowa
Na odrodzenie zachodnioniemieckiej gospodarki po upadku zdegenerowanego systemu centralnego planowania wpływ miały nie tylko czynniki wewnętrzne. Do odbudowy ekonomicznej w pewnym stopniu przyczyniła się finansowa pomoc amerykańska, nazwana od nazwiska jej pomysłodawcy Planem Marshalla. RFN, która niewątpliwie stanowiła najbardziej zniszczony kraj z państw ubiegających się o pomoc amerykańską (stanowiących OEEC – Organization for European Economic Cooperation; Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej), otrzymała w latach 1948-1952 około 1,317 mld USD (spośród około 13 mld USD udzielonych państwom europejskim). Kwota ta była mniejsza od tych, które otrzymały Francja, Wielka Brytania i Włochy (zarówno całościowo, jak i w przeliczeniu na jednego mieszkańca)[17]. Środki pozyskane w ramach Planu Marshalla w dużej mierze pozwoliły na sfinansowanie importu węgla oraz rud żelaza, a połączone z darowiznami innego rodzaju (np. żywnością) poprawiły stronę bilansowo-księgową zachodnioniemieckiej gospodarki. Jednak przyjęcie Planu oznaczało zgodę na realizację pewnych zobowiązań z tytułu tego układu (m.in. odbudowę Berlina i podjęcie w nim wielu inwestycji). Co więcej, jego wykonywanie przez pewien czas stwarzało sytuację paradoksalną, ze względu na to, że połączone było z trwającymi demontażami przemysłu prowadzonymi przez aliantów. Plan Marshalla był i jest ciągle krytykowany ze względu na rzekomo niską skuteczność[18], dlatego też ciężko jest oszacować jego rzeczywisty wpływ na rozwój Niemiec Zachodnich.
Zdj. Wikimedia Commons,
Wolna konkurencja zajmuje w modelowym państwie ordoliberałów bardzo ważne miejsce ze względu na to, że zapewnia odpowiednią alokację zasobów. Dlatego też podjęcie działań prawnych, w celu uwolnienia gospodarki od nadmiaru regulacji, stanowiło kolejny cel obrany przez Erharda i Adenauera. Od połowy XIX wieku, aż do zakończenia II wojny światowej, Niemcy stanowiły typowe państwo karteli. Junkrzy pruscy oraz wielcy przemysłowcy opierali swoją mocną pozycję na akceptacji przez władze i administrację. Jeszcze w czasie okupacji przez wojska sojusznicze Amerykanie postanowili dekartelizować niemiecki przemysł, rozbicie i rozdrobnienie go poprzez podział własności. Przykładowo koncern chemiczny I.G. Farbenindustrie podzielono na cztery mniejsze, niezależne przedsiębiorstwa (jednym z nich był Bayer). Do działań w kierunku antymonopolowym przystąpili szybko sami Niemcy. Po długich pracach ostatecznie w 1957 roku uchwalono ustawę przeciwko ograniczeniom konkurencji (Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen). Tak samo jak wcześniejsze działania, zmierzające do urynkowienia gospodarki, ten akt prawny można uznać za kompromis między leseferyzmem a etatyzmem. Ogólnie rzecz ujmując, ograniczał możliwości powstawania karteli, ale znalazły się w nim liczne wyjątki odnośnie tego zakazu (m.in. obejmowały Niemiecki Bank Federalny jako wyłącznego emitenta pieniądza, Niemiecką Pocztę Federalną, niektóre instytucje komunikacyjne, rolnictwa i leśnictwa oraz przedsiębiorstwa energetyczne, gazownicze i wodne).
Duże zasługi w wypracowaniu niemieckiego cudu miał obok Erharda minister finansów w latach 1949-1957 Fritz Schäffer. Ordoliberałowie postrzegali inflację oraz prowadzenie niezrównoważonego budżetu jako czynniki niebezpieczne, destabilizujące gospodarkę. W Ustawie Zasadniczej RFN znalazły się zapisy nakazujące tworzenie budżetu zrównoważonego w skali roku. Działalność Schäffera doprowadziła do tego, że w latach 1952-1956 w budżecie RFN dochody przewyższały wydatki. Rezerwy budżetowe zgromadzone do połowy lat 50. zostały następnie wykorzystane do realizacji postulatów socjalnych (m.in. polepszenia losu emerytów), obiecanych przez Adenauera. Stanowiło to, co prawda, kolejne wypełnienie postulatu idei społecznej gospodarki rynkowej, ale mimo tego pomysł napotkał sprzeciw zarówno ze strony Erharda, jak i Schäffera. 21 stycznia 1957 roku Bundestag uchwalił wprowadzenie tzw. emerytury dynamicznej, wedle której świadczenia emerytalne i renty miały rosnąć wraz z wzrostem płac. Reforma ta pomogła Adenauerowi odnieść kolejne polityczne zwycięstwo, ale stanowiła duże obciążenie dla gospodarki.
Ordoliberalizm nie jest jednolitą doktryną, a koncepcja społecznej gospodarki rynkowej również nie jest rozumiana w jeden sposób. Dlatego też polityka gospodarcza prowadzona przez Erharda zyskała wielu przeciwników i krytyków nawet wśród ordoliberałów. Od około 1950 roku jeden z teoretyków ordoliberalizmu, Walter Eucken stawał się coraz większym sceptykiem co do reform erhardowskich, jednak jego niespodziewany zgon zapobiegł możliwym rozłamom i podziałom na linii ideologicznej. W 1966 roku rozpadła się koalicja CDU/CSU-FDP, a Erhard ustąpił ze stanowiska kanclerza. Tę datę przyjmuje się jako cezurę oddzielającą etap kształtowania się społecznej gospodarki rynkowej od następnego okresu – stabilizacji polityki gospodarczej.
Zakończenie
Makroekonomiczne dane dotyczące rozwoju RFN w latach 1949-1966, podawane np. przy pomocy wskaźnika PKB, robią wrażenie. Tomasz Przybiciński, oceniając odbudowę Niemiec Zachodnich, stwierdza, że: „Już około 1950 roku okazało się, że RFN robi bardzo duże postępy gospodarcze”[19]. Co prawda, odbudowa zniszczonych gospodarek na całym świecie spowodowała ogólne ożywienie oraz pozytywnie wpłynęła na nominalne wartości wskaźników opisujących sytuacje ekonomiczne, ale mimo tego w latach 1948-1953 zachodnioniemiecka produkcja przemysłowa wzrastała aż 4 razy szybciej niż światowa. Dzięki temu w 1953 roku Niemcy posiadali 22% udział w produkcji europejskiej[20]. Średnioroczne tempo wzrostu PKB w latach 1950-1958 wyniosło 7,9%, a stopa bezrobocia spadła z 11% do 3,7%. W 1959 roku osiągnięto stan pełnego zatrudnienia, a do około 1966 roku często wręcz brakowało pracowników. W latach 1960-1965 wzrost nieco zwolnił, ale i tak utrzymywał się na wysokim poziomie 5,1% PKB w skali roku. Przyjmując poziom produkcji przemysłowej w III Rzeszy w 1936 roku za 100, w grudniu 1948 roku wynosił on, jak już zostało podane, 78,9. W 1950 roku osiągnął już 113% poziomu sprzed 14 lat, a rok później – 135%[21]. Podane wyżej dane, wyrażone w wartościach nominalnych, nie ukazują jednak faktycznych skutków odbudowy gospodarki RFN. Można wyróżnić i uporządkować najbardziej znaczące elementy erhardowskiego działania. Przede wszystkim Ludwig Erhard wraz ze swoimi współpracownikami, przeprowadzając reformę walutową, stworzył korzystne warunki startu. Ekipa Konrada Adenauera skonstruowała spójny system prawny, oparty o fundament ideowy ordoliberalizmu. Wielkość wydatków sektora publicznego była na tyle wysoka, by wspomóc realizowane odgórnie cele (np. budownictwo mieszkalne), a jednocześnie nie powodowała paraliżu oddolnego działania jednostek prywatnych. Na uwagę zasługuje konsekwencja w realizowaniu określonej polityki gospodarczej. Oprócz tego na niemiecki „cud” wpływ miało wiele przypadkowych czynników, takich jak m.in. korzystna sytuacja geopolityczna. W latach 50. I 60. Niemcy Zachodnie uniknęły kosztownych konfliktów zbrojnych (jednak z drugiej strony, przez długi czas musiały ponosić koszty utrzymania wojsk okupacyjnych). Przez czas rządów Adenauera, a potem Erharda, panowała korzystna koniunktura i RFN uniknęła bolesnych cykli koniunkturalnych; dopiero w 1966 roku pojawiły się oznaki przyszłej recesji, która nadeszła rok później. Dzięki tym wszystkich czynnikom Republika Federalna Niemiec stała się symbolem wzorcowo przeprowadzonej odbudowy gospodarczej, ale przede wszystkim dowodem na skuteczność ordoliberalnych tez.
Tomasz K. Cebula – student IV roku prawa w roku akademickim 2015/2016 na Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego; studiował także ekonomię
Bibliografia:
Czech-Rogosz J., Ewolucja społecznej gospodarki rynkowej w RFN, Katowice 2005.
Eucken W., Podstawy polityki gospodarczej, Poznań 2005.
Gedymin O., Kapitalizm niemiecki. Szkice o genezie, rozwoju i teraźniejszości, Białystok 2002.
Juszczak T., Ordoliberalizm. Historia niemieckiego cudu gospodarczego, Warszawa 2010.
Krasuski J., Historia Niemiec, Wrocław 2004.
Krzemiński A., Przebrała się marka http://archiwum.polityka.pl/art/przebrala-sie-marka,372083.html, data dostępu: 12.12.2015 r.
Piński A., Dlaczego Niemcy są tak bogaci, http://www.uwazamrze.pl/artykul/1067158.html, data dostępu: 12.12.2015 r.
Przybyciński T., Ordoliberalizm a kształtowanie rynkowego ładu gospodarczego w Polsce, Warszawa 2009.
Tomala M., Gospodarka RFN wczoraj, dziś i jutro, Warszawa 1979.
Ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec, Opole 1972.
Von Mises L., Profit and Loss, http://www.mises.org/daily/2321, data dostępu: 12.12.2015 r.
Przypisy:
[1][1] J. Czech-Rogosz, Ewolucja społecznej gospodarki rynkowej w RFN, Katowice 2005, s. 55.
[2] J. Krasuski, Historia Niemiec, Wrocław 2004, s. 42.
[3] O. Gedymin, Kapitalizm niemiecki. Szkice o genezie, rozwoju i teraźniejszości, Białystok 2002, s. 268.
[4] T. Przybyciński, Ordoliberalizm a kształtowanie rynkowego ładu gospodarczego w Polsce, Warszawa 2009, s. 64.
[5] M. Tomala, Gospodarka RFN wczoraj, dziś i jutro, Warszawa 1979, s. 29.
[6] O. Gedymin, op. cit., s. 274.
[7] J. Czech-Rogosz, op. cit., s. 60.
[8] A. Krzemiński, Przebrała się marka http://archiwum.polityka.pl/art/przebrala-sie-marka,372083.html, data dostępu: 10.12.2015 r.
[9] T. Przybyciński, op. cit., s. 66.
[10] J. Krasuski, op. cit., s. 106. Reforma walutowa na terenach wschodnich polegała na naklejaniu nalepek na banknotach i była oznaką improwizacji transformacji monetarnej przeprowadzanej przez tamtejsze władze.
[11] Ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec, Opole 1972.
[12] W. Eucken, Podstawy polityki gospodarczej, Poznań 2005, s. 300.
[13] T. Przybyciński, op. cit., s. 71.
[14] O. Gedymin, op. cit., s. 278.
[15] A. Piński, Dlaczego Niemcy są tak bogaci, http://www.uwazamrze.pl/artykul/1067158.html, data dostępu: 10.12.2015 r.
[16] Ibidem.
[17] O. Gedymin, op. cit., s. 299.
[18] L. von Mises, Profit and Loss, http://www.mises.org/daily/2321, data dostępu: 10.12.2015 r. Ludwig von Mises pisał m.in.: „The worst method to fight communism is that of the Marshall Plan. It gives to the recipients the impression that the United States alone is interested in the preservation of the profit system while their own concerns require a communist regime. The United States, they think, is aiding them because its people have a bad conscience. They themselves pocket this bribe but their sympathies go to the socialist system. The American subsidies make it possible for their governments to conceal partially the disastrous effects of the various socialist measures they have adopted”.
[19] T. Przybyciński, op. cit., s. 78.
[20] J. Czech-Rogosz, op. cit., s. 76.
[21] M. Tomala, op. cit., s.. 33.
