Traktat kaliski. Walka Kazimierza Wielkiego o dostęp do morza

II. Traktat kaliski

Zjazd, w tym podpisanie pokoju w Kaliszu miał miejsce w lipcu 1343 roku, wtedy to (8 lipca) polska kancelaria przygotowała siedem dokumentów pokoju wieczystego z zakonem, za których podstawę przyjęto porozumienie z Inowrocławia z roku 1337. W ciągu sześciu lat zabiegów stronie polskiej udało się zyskać dodatkowo 10 000 florenów w złocie. Polski król w ramach owych siedmiu dokumentów zrzekł się Pomorza, Ziemi Chełmińskiej, Michałowskiej z grodami Orłowem, Nieszawą i Murzynnem, w imieniu własnym, jak i jego potencjalnych spadkobierców andegaweńskich, ponadto król polski zrzekł się tytułu władcy Pomorza oraz przysiągł go usunąć ze swojej większej pieczęci, zobowiązał się do ścigania przestępców szkodzącym zakonowi, udzielić amnestii dla zbiegów oraz dla miast Brześcia i Inowrocławia, które poddały się Krzyżakom, zobowiązał się do wypuszczenia jeńców oraz wyrzekł się ewentualnej pomocy poganom przeciw zakonowi. Tego samego dnia w Kaliszu, dostojnicy wielkopolscy, czyli biskup poznański z wojewodami i kasztelanami wielkopolskimi, a także osobno miasta Poznań, Kalisz, Włocławek, Brześć wystawili dokumenty poręczające pokój z Krzyżakami. Arcybiskup gnieźnieński pod tą samą datą oświadczył z wszelkich roszczeń w sprawie szkód, jakie poniósł Kościół polski w czasie wojny z Zakonem. 11 lipca dokument poręczający pokój wystawił książę Bogusław V, a 13 lipca analogicznego poręczenia udzielili książęta Kazimierz gniewkowski i Władysław łęczycki i również w jednym książęta mazowieccy – Siemowit wiski, Siemowit czerski, a także Bolesław płocki. Dnia 15 lipca dokumenty poręczające wystawili wojewodowie i kasztelanowie małopolscy oraz miasta Kraków, Sącz i Sandomierz. Do Polski wróciła Ziemia Dobrzyńska i Kujawy. W dniu 23 lipca 1343 roku doszło do spotkania Kazimierza Wielkiego z wielkim mistrzem Rudolfem Königiem pod namiotem, we wsi Wierzbiczany koło Inowrocławia. Król polski i wielki mistrz zaprzysięgli zgodę, Kazimierz na koronę, a Rudolf na krzyż, po czym złożyli uroczyście pocałunek pokoju[26]. Dokumentów poręczających nie wystawił Ludwik Węgierski, który wtedy był przewidywany jako ewentualny sukcesor na tronie polskim, co nie było tajemnicą dla krzyżackiej dyplomacji, dlatego też na Ludwiku jako na sukcesorze nie ciążyły żadne zobowiązania. Nadal bowiem król był młody i liczono, że urodzi się mu męski potomek z legalnego związku. Umowy Kazimierza z Andegawenami natomiast przewidywały odzyskanie Pomorza gdańskiego, jak i Ziemi Chełmińskiej i Michałowskiej, do której król polski nadal rościł sobie prawo[27].

III. Skutki traktatu kaliskiego

Na mocy postanowień pokoju kaliskiego, do Polski powróciła Ziemia Dobrzyńska oraz Kujawy. Pomorze Gdańskie, Ziemia Michałowska i Chełmińska pozostały przy krzyżakach. Jednak dokumentu poręczającego nie wystawił Ludwik Andegaweńczyk, który, jak wiadomo, przejął po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku tron polski, a co za tym szło, następcy Kazimierza Wielkiego mogli rościć dalsze prawa do Pomorza gdańskiego, Ziemi Chełmińskiej, jak i Ziemi Michałowskiej. Samo zawarcie pokoju z Krzyżakami pozwoliło skupić się Kazimierzowi na kwestii Rusi, czy Śląska, które, jak wiadomo, starał się później jeszcze odzyskać, a także Mazowsza.

Na ocenie traktatu kaliskiego, jak twierdzi Stanisław Szczur, niewątpliwie zaciążył XV wiek. Był to traktat o niezwykle trwałych postanowieniach, gdyż nawet po wojnie polsko-krzyżackiej (1409-1411) polska dyplomacja nie potrafiła zmienić jego postanowienia. Potrzebny był wieloletni wysiłek Jagiellonów oraz wsparcia stanów pruskich by zmienić jego postanowienia w pokoju toruńskim w 1466 roku[28]. Wtedy to Pomorze gdańskie, Ziemia Chełmińska i Michałowska powróciły w polskie granice. Samo Państwo krzyżackie było od roku 1466 polskim lennem. Innym „gwoździem do trumny” potęgi krzyżackiej było samo zawarcie unii polsko-litewskiej, a co za tym szło – chrystianizacja Litwy przez Polskę, przez co istnienie Państwa krzyżackiego, jako „państwa misyjnego”, straciło rację bytu (utrata celowości co zaowocowało demoralizacją wewnątrz samego zakonu krzyżackiego)[29].

Zakończenie

Pokój kaliski zapewnił Polsce dosyć trwały pokój z Krzyżakami na najbliższy czas, który na dobrą sprawę przetrwał do XV wieku, kiedy to spór z Krzyżakami odżył po zawarciu unii z Litwą, a który był skutkiem ciągłej, w społeczności polskiej, świadomości praw do ziem pomorskich. Świadczy on niewątpliwie o perspektywicznym działaniu Kazimierza Wielkiego, który zdawał sobie sprawę ze słabości militarnej ówczesnej mu Polski, która nie mogła na razie toczyć wojen z tak silnym sąsiadem, jakim był zakon niemiecki. Zresztą Polsce nie tylko krzyżacy grozili, lecz z drugiej strony Czechy, których król zrzekł się tytułu króla polskiego dopiero w 1335 roku, oraz Brandenburgia. Królestwu Polskiemu wówczas były potrzebne reformy, które miały miejsce po roku 1343. Dlatego też Kazimierz Wielki zdecydował się na pokojowe działania, zapewniając swoim poddanym bezpieczny byt, odnosząc  sukcesy w polityce zagranicznej, niekiedy mimo ustępstw. Niewątpliwie reformy Kazimierza pozwoliły wyrosnąć Polsce na silne państwo, a co za tym idzie, odzyskać pomorskie ziemie w wieku XV.

mgr Rafał Korzeniec

Bibliografia.

1. Biskup Marian, Państwo zakonne nad Bałtykiem w XIII-XIV wieku, w: Rozkwit średniowiecznej Europy, pod red. Henryka Samsonowicza, Warszawa 2001, s. 468-524.
2. Gąsiorowski Antoni, Polscy gwaranci traktatów z Krzyżakami XIV-XV wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, R. 15, 1971, nr. 2/3, s. 245-265.
3. Jasiński Kazimierz, Kazimierz Wielki jako polityk, Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu, nr. 24, 1972, s. 12-23.
4. Jóźwiak Sławomir, Rola i znaczenie enklaw terytorialnych zakonu krzyżackiego na Kujawach w politycznych stosunkach z Polską w XIV-XV wieku, Ziemia Kujawska, T, 12, 1997, s. 185-196.
5. Kurtyka Janusz, Odrodzone królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Kraków 2001, ss. 272.
6. Paszkiewicz Henryk, Ze studiów nad polityką krzyżacką Kazimierza Wielkiego, Przegląd Historyczny, T. 25, 1925, 187-221.
7. Sieradzan Wiesław, Świadomość historyczna świadków w procesach polsko-krzyżackich w XIV i XV w, Toruń 1993, ss. 234.
8. Sieradzki Józef, Łąkowski Rafał, Traktat kaliski z roku 1343, w: Osiemnaście wieków Kalisza, pod red. Aleksandra Gieysztora, T. 2, Kalisz 1961, s. 41-53.
9. Szczur Stanisław, Traktat pokojowy Kazimierza Wielkiego z Zakonem Krzyżackim z 1343 roku, Zapiski Historyczne, T. LVI, 1991, s. 7-43.
10. Wyrozumski Jerzy, Kazimierz Wielki, Wrocław 2006, ss. 290.

Przypisy:

[1]    S. Szczur, Traktat pokojowy Kazimierza Wielkiego z Zakonem krzyżackim z 1343 roku, Zapiski Historyczne, T. LVI, 1991, s. 8.

[2]    Ibidem, s. 8.

[3]   Ibidem, s. 8-9.

[4]   Ibidem, s. 9.

[5]    J. Kurtyka, Odrodzone królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Kraków 2001, s. 22.

[6]   K. Jasiński, Kazimierz Wielki jako polityk, Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu, nr. 24, 1972, s. 13.

[7]   S. Jóźwiak, Rola i znaczenie enklaw terytorialnych zakonu krzyżackiego na Kujawach w politycznych stosunkach z Polską w XIV-XV wieku, Ziemia Kujawska, T, 12, 1997, s. 186-187.

[8]  W. Sieradzan, Świadomość historyczna świadków w procesach polsko-krzyżackich w XIV i XV w, Toruń 1993, s. 26.

[9]   S. Jóźwiak, op. cit., s. 188.

[10]    K. Jasiński, op. cit., s. 13.

[11]   H. Paszkiewicz, Ze studiów nad polityką krzyżacką Kazimierza Wielkiego, Przegląd Historyczny, T. 25, 1925,  s. 187-188.; J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Wrocław 2006, s. 49.

[12]   K. Jasiński, op. cit., s. 13-14.; S. Szczur, op. cit., s. 10.

[13]  H. Paszkiewicz, op. cit., s. 188.; J. Wyrozumski, op. cit., s. 51.

[14]  H. Paszkiewicz, op. cit., s. 200.

[15]   J. Sieradzki, R. Łąkowski, Traktat kaliski z roku 1343 [w] Osiemnaście wieków Kalisza, pod red. Aleksandra Gieysztora, T. 2, Kalisz 1961, s. 45.; J. Wyrozumski, op. cit., s. 53.

[16]  S. Szczur, op. cit., s. 10-11.

[17]  J. Wyrozumski, op. cit., s. 65-66.

[18] A. Gąsiorowski, Polscy gwaranci traktatów z Krzyżakami XIV-XV wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, R. 15, 1971, nr. 2/3, s. 246-247.

[19]  S. Szczur, op. cit., s. 23.

[20]   W. Sieradzan, op. cit., s. 26.

[21]  J. Wyrozumski, op. cit., s. 67-68.

[22]  Ibidem, s. 73-74.; S. Szczur, op. cit., s. 26-27.

[23] J. Sieradzki, R. Łąkowski, op. cit., s. 45.

[24] J. Wyrozumski, op. cit., s. 75.; J. Sieradzki, R. Łąkowski, op. cit., s. 47.

[25]  J. Wyrozumski, op. cit., s. 76.

[26] Ibidem, s. 76-77.

[27] J. Sieradzki, R. Łąkowski, op. cit., 47.; S. Szczur, op. cit., s. 28-32.

[28]       S. Szczur, op. cit., s. 9.

[29] M. Biskup, Państwo zakonne nad Bałtykiem w XIII-XIV wieku [w] Rozkwit średniowiecznej Europy, pod red. Henryka Samsonowicza, Warszawa 2001, s. 465.