Tego dnia 1533 roku urodził się przyszły król Polski i wielki książę litewski, Stefan Batory
Stefan Batory to postać, która wzbudza wiele emocji. Był osobą, która miał po części zgubny wpływ na losy Rzeczpospolitej. To za jego rządów ustanowiono dożywotni urząd hetmana, upadł autorytet sejmu, gdyż decyzję pozostawiono sejmikom relacyjnym.
27 września 1533 roku w węgierskim miasteczku Szilágysomlyó przyszedł na świat Stefan Batory (węg. Báthory István). Był synem wojewody siedmiogrodzkiego Stefana Batorego i Katarzyny Telegdi. To właśnie w tej rodzinie, o bogatej tradycji politycznej i wojskowej, ukształtował się przyszły władca, który miał odegrać istotną rolę w historii zarówno Węgier, jak i Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Od 1571 roku pełnił urząd księcia Siedmiogrodu, a od 1576 roku – poślubiwszy Annę Jagiellonkę – został królem Polski, sprawując władzę iure uxoris, czyli „z prawa żony”. Jego oficjalny tytuł królewski brzmiał:
Stephanus, Dei gratia rex Poloniae et magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Kiioviae, Volhyniae, Podlachiae, Livoniaeque, necnon princeps Transylvaniae.
Tłumaczenie: Stefan, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podlaski, inflancki, a także książę siedmiogrodzki.
Już sama rozbudowana tytulatura pokazuje, jak wielką rangę miała jego władza w strukturze politycznej Europy Środkowo-Wschodniej XVI wieku.
Młodość Stefana Batorego
Młody Stefan Batory został wcześnie osierocony, co wymagało od niego rozwagi i determinacji w zachowaniu rodzinnych dóbr. Początkowo wiązał swoją karierę polityczną z dynastią Habsburgów, która odgrywała wówczas kluczową rolę w Europie.
- 22 października 1549 roku reprezentował Ferdynanda I Habsburga na ślubie jego córki Katarzyny Habsburżanki z księciem Franciszkiem III Gonzagą w Mantui.
- W tym czasie prawdopodobnie nauczył się języka włoskiego, co było niezwykle cenną umiejętnością dla człowieka polityki renesansu.
- Miał także okazję spędzić kilka miesięcy na Uniwersytecie w Padwie, gdzie zdobywał wiedzę w jednym z najważniejszych ośrodków akademickich ówczesnej Europy.
Już w młodości wykazywał się zdolnościami dyplomatycznymi, elokwencją i talentem do nawiązywania kontaktów, które później miały mu pomóc w budowaniu pozycji politycznej.
Stefan Batory jako książę Siedmiogrodu
Sytuacja na Węgrzech w XVI wieku była niezwykle skomplikowana. Po klęsce pod Mohaczem w 1526 roku kraj został rozdarty pomiędzy trzy ośrodki władzy:
- królestwo Habsburgów,
- Imperium Osmańskie,
- księstwo Siedmiogrodu, zachowujące pewną niezależność.
W tym trudnym układzie politycznym Stefan Batory początkowo wspierał Habsburgów, ale później przeszedł na stronę obozu narodowego, związanego z rodem Zápolyów. 22 października 1556 roku witał w imieniu węgierskiej szlachty powracającą z Polski Izabelę Jagiellonkę, co było znaczącym gestem politycznym.
Na czele wojsk siedmiogrodzkich stoczył 4 marca 1562 roku krwawą bitwę z oddziałami cesarskimi pod Hadad. Starcie zakończyło się krótkotrwałym rozejmem, jednak już rok później król Jan II Zygmunt Zápolya wysłał Batorego do Wiednia z misją dyplomatyczną. Niestety, negocjacje nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.
Kolejne lata upłynęły pod znakiem trudnych rozmów pokojowych i walk o zachowanie niezależności księstwa. W 1565 roku Batory wynegocjował w Satmarze porozumienie z cesarzem Maksymilianem II Habsburgiem, ale wkrótce został internowany w Wiedniu i odzyskał wolność dopiero dwa lata później.
Przełom nastąpił w 1571 roku, kiedy dzięki poparciu sułtana Selima II został wybrany przez sejm w Alba Iulia księciem Siedmiogrodu. Swoim następcą wyznaczył brata Krzysztofa Batorego, co zapewniało ciągłość polityczną i stabilność w regionie.
W kolejnych latach skutecznie umacniał swoją pozycję, odbierając twierdze zajęte przez przeciwników i odnosząc zwycięstwa militarne, m.in. 19 lipca 1575 roku w bitwie pod Kerelőszentpál (dzisiejszy Sânpaul w Rumunii).
Elekcja Stefana Batorego na króla Polski
Po ucieczce króla Henryka Walezego do Francji 19 czerwca 1574 roku, w Rzeczypospolitej rozpoczęło się długie bezkrólewie. Trwało ono prawie półtora roku i stało się czasem intensywnych sporów między stronnictwami magnackimi oraz europejskimi dynastiami, które rywalizowały o tron polski.
12 grudnia 1575 roku Senat, pod silnym wpływem nuncjusza apostolskiego Vincenzo Lauro, ogłosił królem cesarza Maksymiliana II Habsburga. Prymas Jakub Uchański uznał go oficjalnie za władcę, lecz nigdy nie doszło do koronacji w katedrze wawelskiej. Brak tego uroczystego aktu podważał jego legitymację i w praktyce osłabiał jego pozycję.
Tymczasem szlachta, podburzona przez Jana Zamoyskiego, odrzuciła wybór Habsburga. Domagała się króla z rodzimej dynastii i wskazała na Annę Jagiellonkę, córkę Zygmunta I Starego. Z inicjatywy kasztelana bieckiego Stanisława Szafrańca postanowiono, że jej mężem i współwładcą zostanie Stefan Batory, książę Siedmiogrodu.
- 14 grudnia 1575 roku Batory został ogłoszony królem Polski,
- 18 stycznia 1576 roku w Jędrzejowie odbył się wielki zjazd jego stronników,
- 30 marca 1576 roku przekroczył granicę Rzeczypospolitej, witany uroczyście przez szlachtę.
Podwójna elekcja groziła wojną domową, jednak siła zwolenników Batorego szybko przechyliła szalę na jego stronę.
Unia Rzeczypospolitej z Siedmiogrodem
Zanim doszło do koronacji, Stefan Batory musiał wynegocjować zgodę Imperium Osmańskiego na połączenie obu państw w unii personalnej. Zobowiązał się do płacenia wyższego haraczu w wysokości 25 tysięcy florenów rocznie, w zamian za co uzyskał formalną akceptację sułtana.
Na Siedmiogrodzie pozostawił swojego brata Krzysztofa Batorego jako regenta. Po jego śmierci władzę przejęła Rada Regencyjna, a od 1585 roku – Jan Ghycza, pełniący rolę opiekuna młodego Zygmunta Batorego, syna Krzysztofa.
Choć regencja istniała, Stefan utrzymywał w Krakowie osobną kancelarię siedmiogrodzką i podejmował kluczowe decyzje osobiście. Wykorzystywał też żołnierzy z Siedmiogrodu w wojnach Rzeczypospolitej – rekrutowanych głównie spośród Rumunów i Szeklerów. Jego panowanie zapewniło księstwu względną stabilizację i szansę na rozwój gospodarczy.
Małżeństwo z Anną Jagiellonką
1 maja 1576 roku w katedrze wawelskiej biskup kujawski Stanisław Karnkowski udzielił Batorymu ślubu z Anną Jagiellonką, a następnie koronował go na króla Polski. Małżeństwo to, choć ważne politycznie, okazało się wyjątkowo chłodne i trudne.
Według relacji współczesnych Stefan Batory poświęcił królowej jedynie trzy noce poślubne. Potem unikał jej bliskości, a anegdoty o ich relacjach stały się pożywką dla plotek na dworze i w całym kraju. Gdy Anna Jagiellonka próbowała zbliżyć się do męża, ten podobno uchodził z komnaty, co było powszechnie komentowane. Królowa bardzo cierpiała z powodu lekceważenia, zapadała na zdrowiu, a jej frustracja przekładała się na napięcia polityczne.
Na jej dworze w Warszawie zbierali się przeciwnicy Batorego, co dodatkowo pogłębiało konflikt między małżonkami. Mimo sugestii części dostojników, w tym biskupa Karnkowskiego, król zdecydowanie odrzucał możliwość rozwodu i ponownego ożenku, który mógłby zapewnić dziedzica.
Początki panowania Stefana Batorego
Już na początku rządów Stefan Batory musiał zmierzyć się z silną opozycją. Zwolennicy Habsburgów liczyli na przybycie Maksymiliana II, a Wielkie Księstwo Litewskie i Prusy Królewskie długo pozostawały mu niechętne.
Dopiero zdecydowana demonstracja militarna – zajęcie przez wojska królewskie 24 maja 1576 roku zamku w Lanckoronie, opanowanego przez wojewodę sieradzkiego Olbrachta Łaskiego – zmusiła przeciwników do uznania jego władzy. Wkrótce lojalność zadeklarowały Litwa i Prusy, a nawet książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern.
Wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem
Jednym z pierwszych poważnych problemów, z jakimi musiał zmierzyć się Stefan Batory, był konflikt z potężnym i bogatym miastem Gdańsk. Już od początku panowania nowy król spotkał się z jawną niechęcią mieszkańców, którzy odmówili wpuszczenia go do miasta.
20 września 1576 roku doszło do otwartego buntu, a sytuacja przerodziła się w wojnę pomiędzy Rzecząpospolitą a Gdańskiem. Batory, świadomy znaczenia tego ośrodka gospodarczego, zdecydował się zastosować blokadę ekonomiczną:
- cały spław polskiego zboża skierował do portu w Elblągu,
- odciął Gdańsk od tradycyjnych źródeł dochodów,
- przygotowywał regularne działania wojskowe.
17 kwietnia 1577 roku doszło do bitwy pod Lubiszewem, w której wojska królewskie pokonały Gdańszczan. Jednak pojawiło się nowe zagrożenie – car Iwan IV Groźny ruszył w lipcu na Inflanty z 40-tysięczną armią. Król musiał więc odłożyć dalsze oblężenia i zawrzeć kompromis z miastem.
Na mocy porozumienia Gdańsk:
- wypłacił królowi znaczną kontrybucję,
- uznał jego władzę,
- zachował część dotychczasowych przywilejów.
16 grudnia 1577 roku Stefan Batory uroczyście wjechał do Gdańska i przyjął przysięgę wierności od władz miejskich. Dzięki temu zyskał potrzebne fundusze na dalsze działania wojenne przeciwko Rosji.
Reformy wewnętrzne Stefana Batorego
Konflikt z Gdańskiem uświadomił królowi, jak bardzo potrzebuje stabilnego zaplecza finansowego i lojalnej administracji. W tym celu przeprowadził ważne reformy:
- 22 września 1577 roku zgodził się na objęcie kurateli nad księciem pruskim Albrechtem Fryderykiem Hohenzollernem przez jego krewnego, margrabiego Jerzego Fryderyka von Ansbach. W zamian Polska otrzymała hołd lenny, znaczną sumę pieniędzy i pomoc wojskową.
- 1578 rok – powołanie Trybunału Koronnego, który stał się najwyższym sądem apelacyjnym dla Korony Królestwa Polskiego, odciążając monarchę i ograniczając jego obowiązki sądownicze.
- 1581 rok – utworzenie Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego, analogicznej instytucji dla Litwy.
Reformy te nie tylko wzmacniały państwo, ale także podnosiły prestiż króla w oczach szlachty, która zyskiwała nowe narzędzia samorządności.
Stefan Batory i przygotowania do wojny z Rosją
Największym wyzwaniem politycznym i wojskowym jego panowania była konfrontacja z potężnym sąsiadem – Carstwem Moskiewskim. Rosja, rządzona przez Iwana IV Groźnego, prowadziła ekspansywną politykę na zachodzie.
W latach 70. XVI wieku wojska moskiewskie zajęły:
- Inflanty,
- część ziem Rzeczypospolitej, w tym Połock.
Stefan Batory, świadomy zagrożenia, rozpoczął reorganizację armii. Wprowadził nowe formacje:
- piechotę wybraniecką – rekrutowaną z chłopów, uzbrojoną w rusznice i toporki do budowy umocnień,
- piechotę węgierską, doskonale sprawdzającą się podczas oblężeń.
Zgromadził także nowoczesną artylerię oblężniczą, co miało odegrać kluczową rolę w przyszłych kampaniach.
Stefan Batory i wojna z Rosją
Konflikt z Moskwą rozpoczął się na dobre w 1579 roku, gdy Stefan Batory postanowił odebrać ziemie utracone wcześniej przez Rzeczpospolitą – Inflanty oraz ziemię połocką, zajęte przez wojska cara Iwana IV Groźnego. Był to moment przełomowy, ponieważ wojna miała zadecydować o tym, kto zdobędzie wpływy nad Bałtykiem i kontrolę nad handlem w tej części Europy.
Pierwsza kampania – zdobycie Połocka (1579)
Latem 1579 roku Batory ruszył na czele około 48 tysięcy żołnierzy. Choć była to armia mniejsza niż liczące nawet 200 tysięcy wojska moskiewskie, wyróżniała się nowoczesną organizacją.
W sierpniu 1579 roku wojska Rzeczypospolitej obległy Połock, ważną twierdzę nad Dźwiną. Po intensywnym ostrzale artyleryjskim miasto padło, co było ogromnym sukcesem i podniosło morale całej armii.
Druga kampania – Wielkie Łuki (1580)
Rok później, w 1580 roku, Stefan Batory przeprowadził kolejną ofensywę. Armia zdobyła Wielkie Łuki, a także mniejsze twierdze: Wieliż i Uświat. Sukcesy te pokazały, że król potrafił prowadzić długotrwałe działania wojenne, a jego armia była w stanie skutecznie przełamywać rosyjską obronę.
Co ważne, to właśnie wtedy papież docenił jego zasługi w obronie chrześcijańskiej Europy. 29 maja 1580 roku w Wilnie odbyła się ceremonia wręczenia królowi papieskich darów – miecza i czapki, symbolizujących uznanie dla jego walki.
Trzecia kampania – oblężenie Pskowa (1581–1582)
Najbardziej znaną operacją była wyprawa na Psków w 1581 roku. Była to jedna z największych twierdz państwa moskiewskiego, a jej zdobycie miało otworzyć drogę w głąb Rosji.
- Oblężenie rozpoczęło się w sierpniu 1581 roku.
- Trwało aż sześć miesięcy i należało do najdłuższych w epoce.
- Choć Psków nie został zdobyty, armia cara została odcięta od Inflant i znalazła się w trudnej sytuacji.
Zmęczony wojną Iwan IV Groźny rozpoczął negocjacje pokojowe. Dzięki mediacji jezuickiego legata Antonia Possevina, zawarto rozejm w Jamie Zapolskim w styczniu 1582 roku.
Wyniki i znaczenie wojny
Na mocy rozejmu:
- Rzeczpospolita odzyskała niemal całe Inflanty,
- odzyskała Połock,
- wojska moskiewskie musiały wycofać się z regionu.
Plany cara, by zdobyć trwały dostęp do Bałtyku i „wyjście na Europę”, legły w gruzach. Co więcej, sukces Batorego zahamował wzrost potęgi Rosji na prawie sto lat.
Inflanty i polityka północna Stefana Batorego
Po zakończeniu wojny Stefan Batory nie ograniczył się jedynie do odzyskania ziem. Przystąpił do porządkowania administracji w Inflantach.
- 1583 rok – na sejmiku w Kiesi Stanisław Pękosławski, komisarz generalny, ogłosił konstytucję inflancką, która regulowała prawa i obowiązki tej prowincji.
- Władca powierzył namiestnictwo biskupowi wileńskiemu Jerzemu Radziwiłłowi.
- Erygowano też nowe biskupstwo wendeńskie, wzmacniając pozycję Kościoła katolickiego na tych ziemiach.
Dzięki staraniom Batorego w 1585 roku Rzeczpospolita przejęła od Danii ziemię piltyńską, płacąc odszkodowanie. Tym samym rozszerzył terytorium i umocnił wpływy państwa nad Bałtykiem.
Polityka wewnętrzna Stefana Batorego
W okresie swoich rządów w Rzeczypospolitej Stefan Batory potrafił otaczać się zdolnymi i lojalnymi współpracownikami. Najbliższym doradcą i sojusznikiem był Jan Zamoyski – kanclerz wielki koronny, a od 1581 roku także hetman wielki koronny. To właśnie dzięki jego talentom dyplomatycznym i wojskowym Batory mógł liczyć na liczne sukcesy. Zamoyski stał się jednym z najpotężniejszych magnatów Europy, a zarazem mecenasem sztuki i nauki.
Król wspierał rozwój edukacji i Kościoła katolickiego. Szczególną opieką otaczał jezuitów – zakon, który wówczas odgrywał kluczową rolę w reformie Kościoła i szkolnictwa. Dzięki jego wsparciu powstały kolegia w:
- Połocku (1579),
- Rydze (1581),
- Dorpacie (1583),
- Grodnie i Nieświeżu.
Największym dziełem Batorego w tej dziedzinie było podniesienie kolegium jezuickiego w Wilnie do rangi Akademii Wileńskiej w 1579 roku. Była to druga uczelnia wyższa w Rzeczypospolitej po Akademii Krakowskiej. Jej pierwszym rektorem został słynny kaznodzieja Piotr Skarga.
Stosunek Stefana Batorego do religii
Choć sam był gorliwym katolikiem i często podkreślał swoje przywiązanie do Kościoła, w praktyce musiał liczyć się z różnorodnością wyznaniową Rzeczypospolitej. Wbrew opiniom części historyków, nie był całkowicie nietolerancyjny.
- 25 lutego 1585 roku potwierdził przywileje dotyczące wolności i praw Cerkwi prawosławnej na terenie metropolii kijowskiej.
- W 1578 roku ostro potępił tumult w Krakowie wymierzony w protestantów.
- Zapobiegł też usunięciu luteran z Warszawy, co świadczyło o jego pragmatyzmie politycznym.
Konflikty wewnętrzne i sprawa Samuela Zborowskiego
W polityce wewnętrznej król musiał mierzyć się także z buntami i spiskami magnackimi. Szczególnie głośna była sprawa Samuela Zborowskiego, banity oskarżonego o spiskowanie przeciw królowi.
26 maja 1584 roku Zborowski został ścięty na dziedzińcu zamku wawelskiego. Wyrok zatwierdził sam Batory, uznając, że działał w stanie wyższej konieczności. Egzekucja wywołała ogromne oburzenie wśród części szlachty, która oskarżała władcę o naruszanie wolności obywatelskich.
Na sejmie w 1585 roku rozpoczęto nawet proces dotyczący tej sprawy, ale Senat jednoznacznie poparł Batorego. Udowodniono, że Zborowski planował zamach, a dodatkowo jego brat Krzysztof Zborowski sam organizował spiski przeciw królowi. Choć izba poselska sprzeciwiała się wyrokowi, autorytet Batorego został obroniony.
Śmierć Stefana Batorego
Pod koniec życia Batory przygotowywał się do kolejnej wojny z Moskwą. Jednak nagła choroba przerwała jego plany.
Podczas polowania w Puszczy Molawickiej w Kundzinie poczuł się źle i został przewieziony do Grodna. Tam 12 grudnia 1586 roku zmarł niespodziewanie. Według części historyków przyczyną była niewydolność nerek, inni – jak Herman Zdzisław Scheuring w książce Czy królobójstwo? Krytyczne studium o śmierci króla Stefana Wielkiego Batorego (1964) – sugerowali, że władca mógł zostać otruty przez cudzoziemskich lekarzy.
Po jego śmierci tron polski objął Zygmunt III Waza (1587–1632).
Pochówek i pamięć po Stefanie Batorem
Stefan Batory został pochowany w katedrze wawelskiej w Krakowie, w kaplicy Mariackiej. Jego wspaniały nagrobek zaprojektował włoski artysta Santi Gucci w latach 90. XVI wieku. Sarkofag króla do dziś można oglądać na Wawelu.
W 1877 roku trumna ze szczątkami Batorego została otwarta. Znaleziono w niej regalia królewskie i szablę, które potwierdzały jego status i znaczenie.
