Tego dnia 1812 roku zmarł Jakub Adamczewski
Urzędnik u schyłku Rzeczypospolitej, rewolucjonista z wyboru, cenzor, wolnomularz i tłumacz, który oddał polskiemu teatrowi głos i muzykę Europy. W cieniu wielkich wydarzeń politycznych Jakub Adamczewski pisał scenariusz własnego życia – spokojnego tylko z pozoru. Jego opowieść to precyzyjna partytura epoki, w której słowo i lojalność miały wagę ołowiu, a scena bywała bezpieczniejsza niż ulica.
20 czerwca 1812 roku w Warszawie zmarł Jakub Adamczewski – postać dziś nieco zapomniana, choć w swoim czasie niezwykle aktywna w życiu kulturalnym i administracyjnym dawnej Rzeczypospolitej oraz Księstwa Warszawskiego.
Urodzony w 1763 roku na terenie Wielkopolski, Adamczewski (pisany również jako Jakób, według Polskiego Słownika Biograficznego) był nie tylko urzędnikiem i uczestnikiem ważnych wydarzeń politycznych końca XVIII wieku, ale przede wszystkim cenionym tłumaczem, redaktorem, dramatopisarzem oraz współtwórcą scenicznych adaptacji zagranicznych librett operowych. Do najbardziej znanych z jego prac należały m.in. Nurzahad i Szeredin… – melodramat z muzyką Józefa Elsnera, wystawiony w 1805 roku, oraz Frozyna…, komedioopera zaprezentowana publiczności rok później, z muzyką Jana Stefaniego.
Jakub Adamczewski – urzędnik, wolnomularz, patriota
W okresie poprzedzającym rozbiory Polski, Jakub Adamczewski pracował jako urzędnik w kancelariach najwyższych urzędów Korony Królestwa Polskiego. Swoją karierę rozpoczął u boku Andrzeja Stanisława Młodziejowskiego, ówczesnego kanclerza wielkiego koronnego, a następnie służył u jego następcy – Antoniego Onufrego Okęckiego. Pracował również pod kierownictwem Macieja Garnysza, który piastował urząd podkanclerzego koronnego.
Po tych doświadczeniach Adamczewski zaangażował się w działalność administracyjną w strukturach militarnych – najprawdopodobniej była to Komisja Wojskowa Obojga Narodów, czyli centralny organ wojskowy Rzeczypospolitej.
W roku 1794 wziął czynny udział w insurekcji kościuszkowskiej – ostatnim zrywie narodowym przed ostatecznym upadkiem państwa polskiego. Wystąpienie to, choć zakończone klęską, miało dla wielu ówczesnych obywateli, jak Adamczewski, wymiar nie tylko polityczny, ale i moralny – było próbą obrony suwerenności i narodowego dziedzictwa.
Powrót do służby w epoce Księstwa Warszawskiego
Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 roku przez Napoleona Bonapartego, Adamczewski ponownie objął funkcje urzędnicze. Został wówczas mianowany regentem kancelarii Komisji Rządzącej, a już w roku następnym pracował przy Radzie Stanu oraz Radzie Ministrów. Była to rola wymagająca nie tylko wiedzy administracyjnej, ale także wysokiej kultury politycznej i zaufania ze strony władz napoleońskich.
W tych samych latach pełnił również istotną funkcję cenzora rządowego ds. sztuk teatralnych – czyli osoby odpowiedzialnej za zatwierdzanie przedstawień i ocenę ich treści z perspektywy moralnej, politycznej i obyczajowej. Jego działalność na tym polu poprzedziła kadencję Antoniego Glińskiego, który później zasłynął jako krytyk i publicysta.
Jakub Adamczewski – działalność wolnomularska i śmierć
Jakub Adamczewski był także aktywnym członkiem środowisk wolnomularskich, co w tamtym czasie często wiązało się z postępowym myśleniem, dążeniem do reform społecznych i poparciem dla idei niepodległościowych. Należał do dwóch warszawskich lóż masońskich:
- Świątynia Mądrości – wstąpił w roku 1805,
- Świątynia Izis – do której dołączył w 1811 roku.
W ostatnich miesiącach życia ciężko chorował – przez dziewięć miesięcy zmagał się z gruźlicą. Ostatecznie zmarł w Warszawie 20 czerwca 1812 roku.
Twórczość literacka i teatralna. Jakub Adamczewski między sceną a książką
Po upadku Rzeczypospolitej i trzecim rozbiorze, Jakub Adamczewski skupił się na działalności literackiej i redaktorskiej. Był to dla niego nie tylko sposób zawodowego przetrwania w nowej rzeczywistości politycznej, ale także forma realizacji osobistego zaangażowania w rozwój polskiej kultury i edukacji społecznej.
Od roku 1799 był związany z Teatrem Narodowym w Warszawie, który – pomimo trudnych warunków zaborów – pozostawał jednym z kluczowych ośrodków życia kulturalnego i patriotycznego w Polsce. W roku 1811 wszedł w skład Dyrekcji Rządowej Teatru Narodowego, zyskując tym samym bezpośredni wpływ na repertuar i kierunek artystyczny tej instytucji.
Jego twórczość teatralna obejmowała:
- adaptacje zagranicznych librett operowych,
- tłumaczenia komedii i melodramatów,
- autorskie przeróbki sceniczne,
- a także funkcję cenzora, który oceniać miał zgodność spektakli z obowiązującymi normami i wartościami.
Tworzył zatem nie tylko „dla sceny”, ale również „o scenie” – kształtując odbiór kultury teatralnej wśród widzów i artystów.
Współpraca z redaktorami i wydawcami
W latach 1801–1805 Adamczewski współpracował z Franciszkiem Ksawerym Dmochowskim, redagując prestiżowe czasopismo o profilu literacko-kulturalnym – Nowy Pamiętnik Warszawski. Było to forum wymiany myśli, popularyzacji literatury oraz propagowania wartości oświeceniowych i patriotycznych.
Równolegle brał udział w ambitnych przedsięwzięciach wydawniczych kierowanych przez Tadeusza Mostowskiego – znanego reformatora i ministra edukacji Księstwa Warszawskiego. W latach 1802–1806 Adamczewski pracował jako:
- korektor w serii Wybór Pisarzów Polskich,
- tłumacz w cyklu Wybór Powieści Moralnych i Romansów,
- współpracownik przy publikacjach Wybór Podróży, które miały charakter edukacyjny i geograficzny.
Do najważniejszych przetłumaczonych przez niego dzieł należały m.in.:
- Tysiąc dni i jeden autorstwa François Pétis de la Croix – zbiór opowieści inspirowanych literaturą Bliskiego Wschodu, podobnych w stylu do Baśni tysiąca i jednej nocy,
- Dwie matki jednego dziecięcia, czyli Matki rywalki autorstwa Félicité de Genlis – powieść moralna poruszająca temat rodzicielstwa i relacji rodzinnych.
Dzięki jego pracy polscy czytelnicy mogli poznawać klasykę literatury europejskiej i orientalistycznej w rodzimym języku, co miało znaczenie nie tylko artystyczne, ale i edukacyjne.
Działalność sceniczna – przekłady, opery i komedie
Zdecydowaną większość twórczości Jakuba Adamczewskiego stanowiły przekłady i adaptacje dzieł dramatycznych z języków francuskiego i włoskiego, które przygotowywał z myślą o scenie warszawskiej. W jego dorobku znajdują się zarówno komedie, jak i melodramaty, opery komiczne oraz sztuki historyczne. Najważniejsze dzieła sceniczne to m.in.:
- Stary bezżeniec, czyli skutki bezżeństwa w starości – komedia w trzech aktach (1799), uznawana przez Ludwika Adama Dmuszewskiego za jedną z pierwszych prac Adamczewskiego,
- L’Abbé de l’Épée, czyli nauczyciel głuchych i niemych – dramat historyczny (1802), oparty na życiu i działalności francuskiego pedagoga Jeana Bouilly’ego, który stworzył metodę edukacyjną dla osób niesłyszących,
- Dziwactwa fortuny, czyli młody filozof – komedia na podstawie tekstu J.M. Loaisela de Tréogate’a, wystawiona w 1802 roku, prezentująca motywy filozoficzne i psychologiczne w lekkiej formie,
- Nurzahad i Szeredin, czyli człowiek nieśmiertelny – melodramat z muzyką Józefa Elsnera, wystawiony 8 grudnia 1805 roku; to jedno z jego najbardziej znanych i efektownych dzieł scenicznych,
- Frozyna, czyli siedem razy jedna – komedioopera z muzyką Jana Stefaniego, wystawiona w 1806 roku, będąca adaptacją dzieła J.B. Radata.
Jego prace były regularnie prezentowane na deskach Teatru Narodowego w Warszawie, co świadczyło o ich dużej popularności i zgodności z ówczesnym gustem publiczności.
Bogactwo repertuaru – Jakub Adamczewski jako popularyzator literatury europejskiej
Jakub Adamczewski nie był autorem oryginalnych dramatów sensu stricto – jego specjalnością były adaptacje i przekłady, które dostosowywał do realiów i oczekiwań polskiego widza. Dzięki jego pracy na warszawskich scenach pojawiły się dzieła klasyków francuskiego i włoskiego teatru, wzbogacone o muzykę wybitnych kompozytorów tamtych czasów, takich jak Giovanni Paisiello, Niccolò Piccinni, Étienne Méhul, Ferdinando Paër, czy wspomniani wcześniej Elsner i Stefani.
Oto wybrane dzieła, które trwale wpisały się w dorobek sceniczny początku XIX wieku:
Opery i melodramaty
- Potajemne małżeństwo – opera komiczna z muzyką Domenico Cimarosy, wystawiona w Warszawie w 1805 roku,
- Helena, księżna Taraskony – opera historyczna z muzyką Étienne’a Méhula, zaprezentowana w 1807,
- Achilles – monumentalna opera heroiczna, wystawiona uroczyście 3 grudnia 1808 z udziałem króla saskiego Fryderyka Augusta, z muzyką F. Paëra i dekoracjami Jana Plerscha,
- Urojenie i rzeczywistość – jednoaktowa opera z muzyką Józefa Elsnera, wystawiona w 1808 roku.
Komedie i farsy
- Tom Dżon w Londynie – komedia oparta na powieści P.J.B. Desforges’a, przedstawiająca losy bohatera w realiach angielskiej stolicy,
- Bankructwo partacza – jednoaktowa farsa na podstawie A.L.D. Martainville’a, grana w 1805 roku,
- Kochanek przebrany, czyli obrót garderobianki – lekka komedia charakterów w konwencji francuskiej burleski, przetłumaczona z tekstu N. Gersina,
- Zmyślony Stanisław – komedia polityczna z francuskiego dramatu A.V. Pineux-Duvala, wystawiona w 1811 roku, stanowiąca odwołanie do osoby Stanisława Leszczyńskiego.
Adamczewski był również autorem licznych przekładów prozatorskich, publikowanych w seriach wydawniczych. Wśród nich wyróżnić można:
- L. La Fontaine: Dziennik zdrowia dla wszystkich stanów – czterotomowe dzieło o tematyce medycznej i profilaktycznej, wydane w latach 1801–1802,
- A.F. Kotzebue: Najpamiętniejszy rok życia A. Kotzebue – autobiograficzna relacja znanego niemieckiego dramaturga, opublikowana w 1802 roku,
- cykl Geografia Historyczna, czyli Wybór Podróży Znakomitszych Naokoło Ziemi – przystępnie opracowane relacje z podróży, które miały kształtować wiedzę Polaków o świecie,
- liczne opowiadania i teksty moralizatorskie, publikowane w Nowym Pamiętniku Warszawskim i Pamiętniku Warszawskim.
Dziedzictwo i znaczenie – Jakub Adamczewski jako łącznik epok
Choć Jakub Adamczewski nie należy dziś do panteonu najczęściej wspominanych twórców polskiej literatury, jego wkład w rozwój kultury teatralnej, przekładów literackich i redakcji oświeceniowych pism pozostaje nie do przecenienia. Działał na przecięciu epok – od upadającej Rzeczypospolitej, przez czasy insurekcji kościuszkowskiej, aż po krótki renesans nadziei, jakim było Księstwo Warszawskie.
Jego życie i praca ukazują rolę, jaką w dobie zaborów odgrywali intelektualiści: działający nie tylko z potrzeby artystycznej, lecz przede wszystkim z poczucia obywatelskiego obowiązku i dbałości o język, teatr i świadomość narodową.
20 czerwca 1812 roku zakończyło się życie Jakuba Adamczewskiego, lecz jego spuścizna – utrwalona na kartach książek, w repertuarach teatrów i w archiwach narodowej pamięci – przetrwała jako świadectwo pracy, której celem było zachowanie tożsamości w czasach politycznego niebytu.
