Tego dnia lub 28 maja 1565 roku zmarł Mikołaj Radziwiłł Czarny. Był kuzynem polskiej królowej – Barbary Radziwiłłówny, drugiej żony króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Zygmunta II Augusta. Ulegając ruchom reformacyjnym przeszedł na protestantyzm.
Nie każdy arystokrata potrafił jednocześnie trzymać w rękach nici wielkiej polityki, sekrety królewskich alków i ogień religijnej rewolucji. W środku tej gry, między namiętnością a zdradą, stał Mikołaj Radziwiłł Czarny – lojalny kuzyn, bezlitosny strateg, heretyk z własnego wyboru. To on otwierał zamknięte drzwi i zamykał usta możnym, zanim historia zapisała ich imiona.
Król Zygmunt August będąc mężem Elżbiety Habsburżanki – córki cesarza Ferdynanda I Habsburga i Anny Jagiellonki, którą poślubił 6 maja 1543 roku, za namową matki – polskiej królowej Bony Sforzy d’Aragony wyjechał na Litwę. Królowa matka namówiła syna na wyjazd na Litwę, bo chciała rozdzielić syna ze znienawidzoną synową. Zygmunt August miał objąć tam tron wielkoksiążęcy, ponieważ ojciec – Zygmunt Stary przekazał synowi władzę w Wielkim Księstwie Litewskim, zachowując jednak dla siebie władzę zwierzchnią.
Na Litwie, król Zygmunt August poznał wdowę po wojewodzie trockim Stanisławie Gasztołdzie – Barbarę Radziwiłłównę. Jej opiekunami byli: jej rodzony brat – Mikołaj Radziwiłł Rudy oraz jej kuzyn – Mikołaj Radziwiłł Czarny. Początkowo nie chcieli oni narzucać królowi Polski małżeństwa z ich krewną. Poparli nawet pomysł przyjazdu ma Litwę królewskiej małżonki – królowej Elżbiety Habsburżanki.
Jednak król Zygmunt August często odwiedzał Barbarę Radziwiłłównę i to sprawiło, że jej opiekunowie – Mikołajowie Rudy i Czarny nie mogli sobie pozwolić, by król Polski nadal bez ślubu spotykał się z Barbarą Radziwiłłówną. Król Zygmunt August obiecał opiekunom Barbary, że poślubi ich krewną. Od tej pory robili wszystko, by doszło do ślubu.
Sytuację ułatwiła śmierć Elżbiety Habsburżanki, która nastąpiła 15 czerwca 1545 roku. Pierwsza żona Zygmunta Augusta chorowała na epilepsję. Została pochowana w katedrze wileńskiej. Ślub Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną odbył się w największej tajemnicy w katedrze wileńskiej w 1547 roku. Teraz trzeba było szukać sprzymierzeńców, którzy poprą to małżeństwo w Polsce.
Król Zygmunt August wysłał w tym celu do Krakowa, Mikołaja Radziwiłła Czarnego, który miał wtajemniczyć w tę sprawę tylko zaufane osoby. Okazało się, że wieści o ślubie Zygmunta Augusta dotarły już do Polski. Nie wiedziała o tym jeszcze królowa Bona i Zygmunt Stary, ale wkrótce i oni się dowiedzieli. Mikołaj Radziwiłł Czarny poinformował Zygmunta Augusta, że jego ślub z Barbarą Radziwiłłówną jest w Polsce tajemnicą Poliszynela. Zwrócił się jednak do monarchy, że rodzicom musi powiedzieć już sam, a szczególnie Zygmuntowi Staremu, którego żona Bona Sforza d’Aragona nie odstępowała na krok.
Zygmunt August poinformował starego króla i królową matkę o tym, że w tajemnicy poślubił Barbarę Radziwiłłównę i zamierza ją sprowadzić na Wawel i koronować na królową. Bona Sforza wpadła w szał. Zygmunt Stary korzystając z władzy zwierzchniej, którą sprawował nad synem na Litwie, rozesłał listy, które zawierały rozkaz nieuznawania samowolnego małżeństwa Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną.
Tym bardziej, że planowano ożenić Zygmunta Augusta z córką jego kuzyna – Albrechta Hohenzollerna – Anną Zofią. Młody król nie chciał o tym w ogóle słyszeć. Chciał on koronować żonę na królową Polski. Rozesłanymi listami przez starego króla nikt się nie przejął. Małżeństwo Barbary Radziwiłłówny z Zygmuntem Augustem nadal pozostawało w mocy. Zygmunt Stary nie mógł tego znieść. To prawdopodobnie informacja o samowolnym ślubie syna z Barbarą Radziwiłłówną wpędziła Zygmunta Starego do grobu. Stary momarcha zmarł 1 kwietnia 1548 roku, w Niedzielę Wielkanocną, w wieku 81 lat.
Po śmiercoi męża, królowa wdowa Bona Sforza wyjechała z córkami na Mazowsze. Pozamykała swoje komnaty na cztery spusty. Aby mogła do nich wejść Barbara Radziwiłłówna, trzeba było skorzystać z pomocy ślusarza. Małżeństwo Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną trwało cztery lata (1547-1551). Królowa zmarła na raka szyjki macicy 8 maja 1551 roku. Królową Polski była tylko pięć miesięcy. Jej koronacja odbyła się 7 grudnia 1550 roku. Tuż przed śmiercią Barbary, królowa Bona Sforza uznała ją za królową Polski.
Trzecie małżeństwo Zygmunta Augusta
Śmierć Barbary Radziwiłłówny pogrążyła Zygmunta Augusta w rozpaczy. Jednak nie mogła ona trwać zbyt długo. Wkrótce nadeszła wieść, że car Iwan IV Groźny chce zostać cesarzem. Król Zygmunt August nie mógł się na to zgodzić. Iwan IV Groźny złożył papieżowi propozycję, że za obdarzeniem go tytułem cesarza jest gotów przejść na wiarę rzymskokatolicką. Zygmunt August domyślał się, że jest to kolejna intryga Habsburgów.
Zagroził papieżowi, że jeżeli Iwan IV Groźny zostanie cesarzem to Rzeczpospolita zerwie stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apostolską. Po takiej groźbie ze strony Zygmunta Augusta, papież wycofał się z pomysłu uczynienia cara Iwana IV Groźnego cesarzem.
Na dwór habsburski udał się niestety Mikołaj Radziwiłł Czarny, który złożył cesarzowi Ferdynandowi I Habsburgowi propozycję. Habsburgowie przestaną popierać kandydaturę cara Iwana IV Groźnego na cesarza, a w zamian za to, król Zygmunt August poślubi wdowę po księciu Mantui – Franciszku III Gonzadze, młodszą siostrę pierwszej żony Zygmunta Augusta – Katarzynę Habsburżankę.
W przeciwnym razie, Zygmunt August jest gotów poślubić którąś z francuskich księżniczek. Cesarz Ferdynand I Habsburg przystał na takie warunki. Tym samym Zygmunt August został wplątany w kolejne małżeństwo z Habsburżanką. Dla Bony było to za wiele i 1 lutego 1556 roku opuściła terytorium Rzeczypospolitej, już nigdy tu nie wracając. Zmarła otruta przez Jana Wawrzyńca Pappacodę.
W XVI wieku rozwijał się ruch reformacyjny w Europie. Uległ mu nie tylko książę Albrecht Hohenzollern, ale także Mikołaj Radziwiłł Czarny i przeszedł na protestantyzm. Ponadto Mikołaj Radziwiłł Czarny uczynił Inflanty związane z państwem polsko-litewskim. Zmarł 28 lub 29 maja 1565 roku.
Bibliografia:
- Jasnowski Józef, Mikołaj Czarny Radziwiłł. Kanclerz i marszałek ziemski wielkiego księstwa litewskiego. Wojewoda wileński, Oświęcim 2020.
