Tego dnia 1883 roku w mieście św. Nepomucena i Jana Husa urodził się Franz Kafka, pisarz na miarę XX wieku
Na granicy światów, gdzie życie ściera się z literaturą, a cisza gabinetu urzędnika z nocnym niepokojem pisarskiej duszy, rodzi się opowieść o rozdartej egzystencji. Franz Kafka pojawia się w niej nie jako pomnik kultury, lecz jako człowiek – uwikłany, pełen lęku, wciąż próbujący uciec. Przed miastem, rodziną, samym sobą. Ale Praga i słowa trzymają go mocniej, niż mógłby przypuszczać.
Jego nieuchwytna i możliwa do wielu interpretacji twórczość nadal jest aktualna i żywa. Człowiek i artysta rozdarty między żywotem mieszczanina a artysty, który jest całkowicie oddany literaturze.
Franz Kafka – człowiek pomiędzy światami
Życie Franza Kafki przypadło na tle wielkich przemian. Urodził się w żydowskiej rodzinie w wielonarodowym i wielokulturowym Cesarstwie Austrio-Węgierskim, jego młodość przypadła na trwania I wojnie światowej. Jako dorosły człowiek mieszkał we właśnie powstałej Czechosłowacji. Pisał po niemiecku.
Chociaż podróżował do sanatoriów, mieszkał przez chwilę w Berlinie, czy w Monachium, to właśnie Praga nie mogła go do końca wypuścić. Za dnia pracownik biurowy i syn swojego ojca, w nocy pisarz, który zmaga się z każdym słowem i obrazem. Mimo że niektóre utwory pojawiły się za życia, najbardziej jego dzieła były czytane po jego śmierci.
W mieszczańskiej rodzinie
Franz Kafka urodził się w mieszczańskiej rodzinie jako pierworodny syn Hermana Kafki i Julii z domu Löwe. Pisarz miał młodsze siostry: Elli, Vallię i Ottlę. Jego ojciec wyprowadził się z południa Czech do Pragi i otworzył nad Wełtawą własną pasmanterię. Hołdował on tradycyjnym wartościom mieszczaństwa: praca, małżeństwo, dzieci. Prawdopodobnie chciał, aby Franz poszedł w jego ślady. W niedługiej przyszłości silna figura ojca zaakcentuje się w twórczości Kafki.
Praca w ubezpieczalni a pisanie
Franz Kafka po skończenie studiów prawniczych podejmuje posadę w towarzystwie ubezpieczeniowym. Taka praca za biurkiem będzie towarzyszyła Kafce przez prawie całe życie dorosłe. Ona i mieszczański styl życia rodziny kolidowała z pisaniem, czymś, co nadawało mu sens życia.
Kafka podejmował próby usamodzielnienia się od rodziny m.in. poprzez chęć zawarcia małżeństwa. Stanowiłoby ono zwieńczenie mieszczańskiego życia i zrównania się z ojcem. Z drugiej strony ustabilizowane życie małżeńskie mogło zagrozić jego pisaniu. Między innymi te konflikty doprowadziły do trzech zerwanych zaręczyny z Felicją Bauer (1914, 1917) i Julią Wohryzek (1919).
Publikować, czy nie publikować?
Twórczość Kafki była doceniona w pełni dopiero po śmierci artysty. To nie oznaczało, że nie pokazywał swoich tekstów szerszej publiczności. Warto wspomnieć, że już w latach 1908-1909 w pismach literackich takich jak monachijski ,,Hyperion’’ czy ,,Bohemia’’ pojawiają się jego pierwsze miniatury i drobne teksty literackie.
W późniejszych latach również opublikowano kolejne utwory jeszcze za życia pisarza. Podajmy dwa przykłady. Czytelnicy po raz pierwszy mogą przeczytać Wyrok na łamach Arkadii w czerwcu 1913 roku. Intrygująca nowela Przemianajest drukowana najpierw w czasopiśmie Die Weißen Blätter. Tego samego roku zostaje wydana wydawnictwem Kurta Wolffa (1917).
Choroba ciała i ostatnia miłość Franza
Pod koniec życia spotyka ostatnią miłość swojego życia, pochodzącą z Pabianic, Dorę Diamant. W 1923 r. po raz ostatni wykonuje buntowniczy gest przeciw rodzinie. Wyprowadza się z Pragi i zamieszkuje wraz z ukochaną w Berlinie. Chce oddać się literaturze w pełni. Jednak choroba płuc trawi jego ciało i ponownie powraca do rodzimego miasta.
W dniu 3 czerwca 1924 roku Franz Kafka umiera w sanatorium w Kierling pod Wiedniem. Ciało pisarza zostaje sprowadzone do rodzinnej Pragi.
Franz Kafka – niedokończone dzieła i fragmenty
Po śmierci Kafki niedokończone prace i fragmenty większych całości zostały uratowane przez Maxa Broda, przyjaciela Franza i pisarza. Nie spełnia prośby spaleniu manuskryptów. Dzięki temu możemy dzisiaj szukać znaczeń m.in. w niedokończonym, lecz znakomitym Zamku. Pierwszy raz zostaje on wydany w 1926 roku.
Fragmentaryczność, niedokończenie utworów, ale także bardzo charakterystyczny styl Kafki, pozwalają na wyjaśnienia w różnych kluczach jego utworów. Pojawią się interpretacje teologiczne, psychoanalityczne, biograficzne. Nawet takie, które dalej wykraczają poza przedstawienia w tekście…
Proces Kafki
Jedno z najbardziej znanych dzieł Franza Kafki to Proces, który zostaje po raz pierwszy wydany po śmierci autora w 1925 r.. przez starania Maxa Broda. Pokazuje on przejmującą historię Józefa K., który dostaje wiadomość o aresztowaniu bez podania przyczyny. Zaczyna walkę z bezosobowym wymiarem sprawiedliwości. Dzieło było pisane około 1914-1915 roku. Niektórzy wskazują na osobiste przyczyny związane z tworzeniem utworu, czyli z zerwaniem pierwszych zaręczyn z Felicją Bauer.
Opowieść o Józefie K. fascynuje innych artystów i interpretatorów. Proces pojawia się na scenach teatralnych. Na przykład w roku 1950 roku André Gide, prozaik, i Jean Louis Barrault, reżyser i aktor dostosowali dzieło Kafki do potrzeb scenicznych. Zinterpretowali losy urzędnika bankowego poprzez doświadczenia okupacji.
Franz Kafka w Pradze
Kafka, pomimo chęci ucieczki z miasta, był bardzo przywiązany do Pragi. Dzisiaj miasto podkreśla te związki. Prażanie i turyści mogą zobaczyć rzeźbę Davida Černego, która jest…ogromną, ruchomą głową pisarza!
Miłośnicy twórczości Kafki na pewno powinni odwiedzić Muzeum Kafki, gdzie eksponowane są pierwsze publikacje dzieł pisarza, fotografie, pamiętnik, listy. W większości dzieł pisarza nie mamy wskazanych konkretnych miejsc. Muzealnicy starają się wskazać praskie inspiracje w świecie Kafki, tworząc swoistą topografię wyobrażoną.
Nowy Cmentarz Żydowski w Pradze
Jeśli jednak chcecie oddalić się na chwilę od przytłoczonych turystami praskich zaułków, bardzo polecam odwiedzenie Nowego Cmentarza Żydowskiego w Pradze, który został założony w 1891 r. na Żiżkowie. Właśnie tam, wśród cmentarnych alei, odnajdziemy tam grób Franza Kafki.
Prosty nagrobek, w kształcie sześciobocznego kryształu, na którym litery alfabetu łacińskiego i hebrajskiego. Wraz z nim pochowani są rodzice.
Franz Kafka, jego dzieła i życia, nadal fascynują czytelników, badaczy i miłośników literatury. Dzięki ich niejednoznaczności, katastroficzności i często tragizmowi, może nadawać znaczeń dla nas dzisiaj ważne.
Bibliografia:
- O wystawie w Muzeum Kafki w Pradze, Muzeum Kafki w Pradze
- Błażej Kusztelski, Proces Kafki – na scenie, ,,Gazeta Poznańska’’, nr 71, 25 kwietnia 1983, [dostęp: Encyklopedia Polskiego Teatru, 01.07.2025].
- Maurice Blanchot, Wokół Kafki, przeł. Krzysztof Kocjan, Warszawa 1996.
- Marek Wydmuch, Franz Kafka, Warszawa 1982.
- Franz Kafka. Niedoceniony za życia, sławny po śmierci, Portal DW, [dostęp: 01.07.2025].
- Nowy cmentarz w Żizkovie.
Na zdjęciu Franz Kafka w 1906 roku, autor: Sigismund Jacobi
