Tego dnia 1501 roku na sejmie walnym w Piotrkowie odbył się wybór Aleksandra Jagiellończyka. Był on synem króla Polski Kazimierza IV Jagiellończyka i jego żony – Elżbiety Rakuszanki
Na piotrkowskim sejmie zapadła decyzja, która na nowo zdefiniowała kruchą równowagę między Polską a Litwą. Wybór Aleksandra Jagiellończyka na króla Polski był momentem, w którym polityczne rachuby splotły się z rodzinnymi więzami dynastii. To wydarzenie otworzyło okres pełen napięć, w którym władza królewska coraz wyraźniej musiała ustępować rosnącym wpływom szlachty.
Personalna unia polsko-litewska, która połączyła oba kraje w roku 1385, na początku wcale nie była trwałym tworem. Już po śmierci Władysława II Jagiełły zamieniła się jedynie w unię dynastyczną. Wtedy królem Polski został Władysław Warneńczyk, a od 1440 roku wielkim księciem litewskim był jego brat – Kazimierz Jagiellończyk.
Panowanie Władysława Warneńczyka w Polsce nie zapisało się do najbardziej udanych. W imieniu króla rządził tak naprawdę Zbigniew Oleśnicki, a starszy syn Jagiełły zastawiał królewszczyzny, żeby mieć fundusze na wojnę węgiersko-turecką, ponieważ od 1440 roku był też królem Węgier.
Polityka Władysława Warneńczyka, jako króla Węgier, względem Imperium Osmańskiego była katastrofalna Król zerwał korzystny układ segedyński, który gwarantował 10-letni pokój. Ten nierozważny krok doprowadził do bitwy pod Warną, w której starszy syn Jagiełły poległ i opróżnił dwa trony: polski i węgierski. O ile na Węgrzech koronę przejął Władysław Pogrobowiec – syn Elżbiety Luksemburskiej i Albrechta II Habsburga, który miał dopiero 4 lata i nie mógł rządzić samodzielnie, to w Polsce śmierć Warneńczyka oznaczała trzyletnie bezkrólewie. Wszystko dlatego, że jego młodszy brat – Kazimierz Jagiellończyk, walczył o wpływy ze Zbigniewem Oleśnickim.
Dopiero interwencja królowej matki – Zofii Holszańskiej, która udała się na Litwę sprawiła, że Kazimierz Jagiellończyk zdecydował się przyjąć dziedzictwo ojca i brata, czyli polską koronę
Kazimierz IV Jagiellończyk i jego dzieci
Kazimierz IV Jagiellończyk objął polski tron w 1447 roku, gdy miał 20 lat. Pierwsze siedem lat rządził jako kawaler. Dopiero w lutym 1454 roku, tuż przed wybuchem wojny trzynastoletniej (1454-1466) ożenił się z córką Elżbiety Luksemburskiej i Albrechta II Habsburga – Elżbietą Rakuszanką. Mimo początkowej niechęci, zdaniem Jana Długosza, Kazimierza IV Jagiellończyka do żony, para okazała się bardzo zgodnym i zgranym małżeństwem. Często razem podróżowali, a fakt, że królowa Elżbieta Rakuszanka była często przy mężu, skutkował aż 13. potomkami. Kazimierz i Elżbieta doczekali się 6. synów i 7. córek.
Na łożu śmierci Kazimierz IV Jagiellończyk wyznaczył na swojego następcę Jana Olbrachta. Jednak to jego matka – Elżbieta Rakuszanka doprowadziła sprawę do końca i wyniosła syna na polski tron. Jan Olbracht został polskim monarchą w 1492 roku, a jego brat Aleksander Jagiellończyk, został wielkim księciem litewskim. Po 45-letnich rządach Kazimierza IV Jagiellończyka w Polsce i powrocie na ten czas do unii personalnej, teraz znów mieliśmy do czynienia z unią dynastyczną.
Aleksander Jagiellończyk jako wielki książę litewski, w 1495 roku poślubił Helenę Moskiewską – córkę wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III Srogiego i jego żony Zoe Paleolog, która była bratanicą ostatniego cesarza Konstantynopola – Konstantyna XI. Małżeństwo to miało zapobiec wojnie między Wielkim Księstwem Moskiewskim a Wielkim Księstwem Litewskim, co i tak się nie udało.
Helena Moskiewska, zgodnie z decyzją ojca nie mogła przejść na katolicyzm, a na Litwie miała mieć zapewnioną swobodę wyznawania prawosławia. Musiała uczęszczać do cerkwi. Innowierstwo żony Aleksandra Jagiellończyka, mimo że przeszkadzało jego matce – Elżbiecie Rakuszance, to nie raziło tak w oczy na Litwie. Problem pojawił się po śmierci króla Polski Jana Olbrachta.
Aleksander Jagiellończyk – król Polski
17 czerwca 1501 roku zmarł król Polski Jan Olbracht. To wiązało się z wyborem nowego króla. Monarchia za czasów Jagiellonów nie była monarchią dziedziczną. Jagiellonowie byli królami elekcyjnymi. Taka elekcja Aleksandra Jagiellończyka odbyła się na sejmie walnym w Piotrkowie – 3 października 1501 roku. Kandydaturę starszego brata na polskiego króla, zaproponował jego młodszy brat Fryderyk Jagiellończyk, który 12 grudnia 1501 roku koronował go na króla Polski. Na królową, z powodów, o których pisałem wyżej, nie została koronowana żona Aleksandra – Helena, ku niezadowoleniu teściowej.
Za rządów Aleksandra Jagiellończyka doszło do uchwalenia słynnej konstytucji nihil novi, czyli nic nowego. Wprowadzała ona zasadę nic o nas bez nas i ograniczała władzę królewską na rzecz szlachty. Król nie mógł wprowadzić żadnego nowego prawa bez zgody sejmu i szlachty.
Aleksander Jagiellończyk zmarł bezpotomnie w 1506 roku. W ostatnich chwilach towarzyszył mu jego brat Zygmunt, który po jego śmierci objął tron wielkoksiążęcy na Litwie i królewski w Polsce.
Żona Aleksandra Jagiellończyka zmarła w 1513 roku.
Bibliografia:
- Biskup M., Górski K., Kazimierz Jagiellończyk. Zbiór studiów o Polsce drugiej połowy XV wieku,
- Warszawa 1987.
- Krzyżaniakowa J., Ochmański J., Władysław II Jagiełło, Warszawa, Wrocław, Kraków, Gdańsk,
- Łódź 1990.
- Rudzki E. Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
