Ze wszystkich dzieł Oswalda von Wolkensteina jedynie pięć tekstów zasługuje na uwagę w kontekście omawianego zagadnienia. W Es fliegt sich, dö ich was von zehen jären alt autor dokonał wyliczenia krajów, które odwiedził[31]: „Gen, Preussen, Littwan, Tartarey, Turckey, über Mer“ („Przez Prusy, Litwę, [ziemię] Tartarów, Turcję, za morze”[32]). Takie zestawienie krajów może być zarówno przypadkowe, jak i podyktowane którąś z jego wypraw, np. do Ziemi Świętej. Nieco dalej w tym samym wierszu autor dokonuje wyliczenia języków, których używał:
Franzoisch, mörisch, katlonisch und kastilian,
teutsch, latein, windisch, lampertisch, reuschisch und roman,
die zehen sprach hab ich gepraucht, wann mir zeran
(Francuskiego, arabskiego, katalońskiego i kastylijskiego
Niemieckiego, łaciny, słowiańskiego, włoskiego, ruskiego i greki:
Dziesięciu języków używałem, gdy było to potrzebne)
Widać zatem wyraźnie, iż Oswald nie dość, że był wykształcony, to jeszcze, poprzez znajomość języka polskiego czy litewskiego, musiał dobrze znać ten obszar Europy. Drugi raz Prusy pojawiły się w utworze Durch Barbarei. Podobnie jak w Es fliegt sich również w tym wierszu Prusy są wyłącznie wymienione jako jeden z krajów, które odwiedził. Tutaj także zostały umieszczone w sąsiedztwie geograficznym: „Durch Reussen, Preussen, Eyflenlandt/ gen Littö” („[dawno nie wędrowałem] przez Rosję, Prusy, Inflanty, przez Litwę”), z tym jednakże wyjątkiem, iż pisał ten wiersz z perspektywy wielu lat. W podobnym kontekście Prusy występują w Der seines laids ergeczt well sein. Kolejnym wierszem, w którym znajduje się wzmianka o Prusach jest Durch abenteu(e)r, tal und perg. Pojawia się ona w szóstej strofie:
Darnach so ward ich gen insprngk
ein preussen vart gön hoff kostlich geffiret
(Później byłem hucznie prowadzony
Jak na krucjacie [rejzie] w Prusach, do Innsbrucku)
To porównanie może wskazywać, iż autor był na rejzie. Być może odnosi się tutaj do roku 1402, kiedy uczestniczył w jednej z nich. Albrecht Classen cytuje jeszcze jeden tekst, którego Beda Weber nie wydał[33]. W wierszu Ir alten weib podmiot liryczny opowiada o radościach, które przynosi maj, przywołując przykłady z różnych odwiedzonych krajów. Wśród nich wspomina też o Prusach[34]:
Whether in Spain, Prussia, Egypt,
Denmark, Russia, Estonia, (…)
or the Rhineland—whoever got to know you,
recognized in you the sweet doll!
(Ktokolwiek w Hiszpanii, Prusach, Egipcie,
Danii, Rusi, Estonii,(…)
bądź w Nadrenii- ktokolwiek Cię zna
zobaczył w Tobie piękną dziewczynę)
Warto w tym momencie zastanowić się, dlaczego w jego twórczości jest tak mało wzmianek o Prusach. Z jednej strony, biorąc pod uwagę kraje, jakie odwiedził – Turcję, Anglię, Holandię, Syrię, nie powinien dziwić fakt, że terenom państwa zakonnego poświęcił zaledwie kilka wersów, gdyż nie były one tak interesujące, jak choćby Ziemia Święta. Innym wytłumaczeniem może być fakt, że teren państwa krzyżackiego był dobrze znany Europejczykom, zwłaszcza związanym z Rzeszą. Gdy w XIII wieku zaczęto masowo kolonizować te tereny, Krzyżacy głosili, że ziemia jest dobra i urodzajna[35]. W wieku XIV, nawet pomimo kryzysu[36] wielu rycerzy brało udział w wyprawach na Litwę, co znalazło odzwierciedlenie choćby u wybitnego angielskiego pisarza Geoffreya Chaucera (jego literacki rycerz, podobnie jak Oswald również wędrował po Europie, odwiedził też Turcję i walczył w Prusach)[37]. Podobnie jak Oswald również tu funkcjonuje tylko krótka wzmianka. Z XIV wieku zachował się wiersz Littowaer Schondocha. W tej, na swój sposób bajkowej opowieści, znajdujemy pewne opisy dotyczące krajobrazu w Prusach[38]. Wszystko to wskazuje na fakt, że dla Oswalda Prusy nie były zbyt interesujące, były zaledwie jednym z wielu krajów, które odwiedził. Z tego też powodu nie mogły one wzbudzać aż takich emocji, jak choćby pielgrzymka do Ziemi Świętej, z którą należy wiązać znacznie więcej pieśni.
Oswald von Wolkenstein był wybitnym poetą żyjącym i tworzącym pod koniec XIV wieku i pierwszej połowie wieku XV. Obok niezwykle bogatego życiorysu zostawił też po sobie dużą liczbę wierszy o przeróżnej tematyce, w tym autobiograficznej, co w owym czasie nie było jeszcze powszechne. Zawarł w nich opis przeżyć związanych z wyprawami, które odbył. Stąd też w kilku z nich pojawiła się wzmianka o Prusach. Niestety autor nie rozwinął tego wątku w swojej twórczości. Wynika to zapewne z faktu, że Prusy leżały blisko Rzeszy (z której wszak autor pochodził), a że było to państwo chrześcijańskie, nie wymagało szerszego komentarza. Poza tym jeździło tam rycerstwo z całej Europy, więc być może autor nie uważał za konieczne poświęcanie im większej liczby linijek. Trzeba też zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz. Wiersze te funkcjonowały w formie śpiewanej i miały zadowolić słuchaczy. Bez wątpienia ciekawsze dla nich były opowieści o dalekich krajach, niż opis państwa leżącego blisko nich. Z drugiej zaś strony informacja o państwie zakonnym pojawiają się w kilku z ponad 130 wierszy. Być może były zatem w jakiś sposób bliskie autorowi, ale względy wyższe (forma? audytorium?) sprawiły, że w swej twórczości zawarł tylko kilka wzmianek.
Łukasz Makowski – student historii UMK, zajmuje się wojskowością i literaturą średniowieczną.
Bibliografia
Źródła drukowane:
Chaucer Geoffrey, Opowieść rycerza, Kraków 1988.
Die Gedichte Oswalds von Wolkenstein mit Einleitung, Wortbuch, und Varianten, herausgegeben von Beda Weber, Innsbruck 1847.
Albrecht Classen, The Poem of Oswald von Wolkenstein. An English Translation of the Complete Works (1376/7- 1445), Palgrave 2008.
Opracowania:
Chomiński Józef, Historia muzyki, Kraków 1989.
Deutsche Geshichte Band 5, hrgs. Heinrich Pleticha, Gütersloh 1987.
Kowalski Jacek, Niezbędnik Trubadura, Poznań 2007.
Mačiukas Žydrūnas, What did German poet Oswald von Wolkenstein (1377- 1445) of the 15th century know about Lithuania (summary), „Lietuvos istorijos metraštis” 2001/2, s. 56-57.
Medieval Germany. An Encyclopedia, pod red. J. M. Deep, London, New York 2001.
Samsonowicz Henryk, Krzyżacy, Warszawa 1988.
Scriptores rerum Prussicarum. Die Geschichtsquellen der Preussichenvorzeit, pod. red. T. Hirsch, M. Töpen, E. Strehlke, Leipzig 1863.
Suerbaum Almut, Paradoxes of performance: autobiography in the songs of Hugo von Montfort and Oswald von Wolkenstein [w :] Aspects of the Performative in Medieval Culture, pod red. Manuele Gragnolati and Almut Suerbaum , Berlin, New York, 2010.
Wernfried Hofmeister, Poetic transformation on the self [w:] A New History of German Lierature, pod red. J. Ryan, Cambridge, Massachusetts, London 2004.
Przypisy:
[1] Słowo to było odpowiednikiem prowansalskiego trubadura – średniowiecznego poety, który opiewał miłość dworską; samo minnesinger oznaczało kogoś śpiewającego o miłości.
[2] J. Chomiński, Historia muzyki, Kraków 1989, passim.
[3] Ibid., s. 93.
[4] Ibid.
[5] Określenia te mają związek z podziałem ówczesnej Francji na języki Północy i Południa. Różnice te dostrzegane są np. w wymowie słowa „tak”- na północy brzmiało ono „oil”, a na południu „oc”.
[6] Patrz: wcześniejszy przypis.
[7] Minnesang [w:] Medieval Germany. An encyclopedia, pod. red J. M. Deep, London, New York 2001, s. 525.
[8] Ibid.
[9] J. Chomiński, op. cit., s. 98.
[10] Minnesang [w:] Medieval Germany…, s. 526.
[11] Ibid., s. 530.
[12] Oswald von Wolkenstein [w:] Medieval Germany…, 582. Rok ten podają również inne książki z wyjątkiem Scriptores rerum Prussicarum, gdzie data ta jest o dziesięć lat wcześniejsza. Scriptores rerum Prussicarum. Die Geschichtsquellen der Preussichenvorzeit, pod. red. T. Hirsch, M. Töpen, E. Strehlke, Leipzig 1863, s.173.
[13] Scriptores…, s. 173. Niestety, brakuje tam informacji o szczegółach owej wyprawy.
[14] Ibid., s. 173-4.
[15]W. Hofmeister, Poetic transformation on the self [w:] A New History of German Lierature, pod. red. J. Ryan, Cambridge, Massachusetts, London 2004, s. 175.
[16] Oswald von Wolkenstein [w:] Medieval Germany…, s. 583.
[17] Ibid.
[18] G. Merwald, Deutsche Literatur im Paten Mittelalter [w:] Deutsche Geshichte Band 5, pod. red. H. Pleticha, Gütersloh 1987 s. 336.
[19] Oswald von Wolkenstein [w:] Medieval Germany…, s.583. Według Hofmeistera zostały po nim 134 wiersze, por. W. Hofmeister, op. cit, s. 175.
[20] A. Suerbam, Paradoxes of Performance: Autobiography in the Songs of Hugo von Montfort and Oswald von Wolkenstein [w:] Aspects of the Performative in Medieval Culture, pod. red. M. Gragnolati, A. Suerbaum, Berlin, New York, 2010, s. 147.
[21] Ibid., s. 143.
[22] Ibid., s. 153.
[23] Ibid.
[24] W. Hofmeister, op. cit, s. 177.
[25] Oswald von Wolkenstein [w:] Medieval Germany…, s. 583.
[26] A. Suerbam, op. cit., s. 154.
[27] Scriptores, s. 173.
[28] Ž. Mačiukas, What did German poet Oswald von Wolkenstein (1377- 1445) of the 15th century know about Lithuania (summary), „Lietuvos istorijos metraštis” 2001/2, s. 56-57.
[29] Ibid.
[30] Ibid.
[31] Fragmenty tego oraz kolejnych wierszy podaję za: Die Gedichte Oswalds von Wolkenstein mit Einleitung, Wortbuch, und Varianten, hrgs. Beda Weber, Innsbruck 1847.
[32] Wszystkich tłumaczeń na język polski dokonał autor artykułu.
[33] Piszący te słowa nie znalazł tego wiersza w jego wydaniu poezji Oswalda z 1847 roku.
[34] Ir alten weib [w:] A. Classen, The Poem of Oswald von Wolkenstein. An English Translation of the Complete Works (1376/7- 1445), Palgrave 2008, s. 84.
[35] H. Samsonowicz, Krzyżacy, Warszawa 1988, s. 6.
[36] Ibid., s. 57.
[37] Ibid., s. 7. Także G. Chaucer, Prolog [w:] idem, Opowieść rycerza, Kraków 1988.
[38] J. Kowalski, Niezbędnik Trubadura, Poznań 2007, s. 328- 336.
