Polskie nowożytne piśmiennictwo wojskowe

Wśród dzieł, które można zaliczyć do piśmiennictwa wojskowego osobną podkategorię dzieł, rozwiniętą zwłaszcza w XVII w., mogą tworzyć prace o technice wojskowej. Chyba najbardziej znanym autorem o tej tematyce jest Andrzej dell’Aqua (1584-1656), który napisał O zgromadzeniu i szkole puszkarzy (1623). Dzieło to ma formę regulaminu wojskowego dla projektowanej przez autora szkoły artylerzystów. Opisuje w niej np. techniki strzelania, zasady konserwacji dział i ich użycia na polu walki. Bardziej ogólnym dziełem jest Praxis ręczna o działach (1635-1636), w którym dell’Aqua zajął się artylerią, fortyfikacjami, sposobami obrony i zdobywania fortec. Wśród autorów prac technicznych warto wymienić również Józefa Naronowicza-Narońskiego (ok. 1610-1678 ) autora pracy Architectura militaria to jest budownictwo wojenne. Autor pisze w niej o sztuce fortyfikacyjnej, przenosi na grunt polski doświadczenia zachodnioeuropejskie (zwłaszcza szkoły holenderskiej). Dzieło składa się z 5 części: o twierdzach regularnych (typu holenderskiego), nieregulaminowych (budowanych przed typem holenderskim), budowie szańców, rawelinów i oblężeniach; o taborze; o zdobywaniu twierdz i miejsc obronnych.

J. Matejko - Sobieski pod Wiedniem
J. Matejko – Sobieski pod Wiedniem

Wraz ze stopniowym upadkiem pozycji Rzeczypospolitej i faktycznym rozkładem jej armii okres regresu przechodziło również piśmiennictwo wojskowe. Jedynym wartym szerszego opisania XVIII-autorem jest Jan Kampenhausen (1680-1742) i jego praca Chwała y apologia kopiy y pik, cum refutationem niektórych zarzutów przeciwko nim. Praca ta jest o tyle interesująca, gdyż autor optuje za reaktywacją starych tradycji i organizacji wojska, która przynosiła sukcesy Rzeczypospolitej w przeszłości – w tym powrót do husarii. Ponadto postulował uzbrojenie 1 chłopa z 100 dymów uzbrojonego w broń drzewcową (w ogóle postulował on zmniejszenie roli oddziałów strzelczych) oraz likwidację zaciągu cudzoziemskiego. Jako ciekawostkę warto dodać fakt, że w XVIII w. powstały prace dotyczące działań powstańczych tj. Taktyka Józefa Łęckiego czy Krótka nauka o pikach i kosach Piotra Aignera.

Podsumowując polskie nowożytne piśmiennictwo wojskowe przechodziło okres wzlotów i upadków – podobnie jak i polsko-litewskie państwo. W okresie nowożytnym powstało wiele ciekawych prac, dotyczących zarówno samego użycia wojska jak i reform, zwłaszcza w XVII wieku. Niestety ich oddziaływanie, zwłaszcza prac nawołujących do reform, było niewielkie, i poza kilkoma wyjątkami nie pozostawiły one znaczącego śladu w armii Rzeczypospolitej. Mimo tego są to bardzo ciekawe źródła pomocne dla zrozumienia polskiej wojskowości nowożytnej i poglądów na wojsko, zarówno dawne jak i współczesne ich autorom.

Dawid Gralik

Bibliografia:

Miśkiewicz B., Polska historiografia wojskowa. Próba analizy i syntezy, Poznań 1996

Nowak T., Z dziejów techniki wojennej w dawnej Polsce, Warszawa 1965

Olejnik K., Rozwój polskiej myśli wojskowej do końca XVII w., Poznań 1976

Sikorski J., Polskie piśmiennictwo wojskowe od XV do XX wieku, Warszawa 1991

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*