Podczas przeglądu nieskatalogowanych eksponatów w Leeds Discovery Centre archeolodzy dokonali niezwykłego odkrycia – starożytna egipska bułka tarta – mikroskopijny okruch chleba, pochodzący sprzed tysięcy lat, znaleziony pierwotnie w grobowcu starożytnej egipskiej mumii. Znalezisko to zostało włączone do krajowej bazy danych, dzięki czemu stało się dostępne dla badaczy oraz szerokiej publiczności.
Kurator nauk przyrodniczych w Leeds Museums and Galleries, Clare Brown, nadzorująca projekt, podkreśliła znaczenie tego odkrycia. Jak wyjaśniła:
Odnalezienie egipskiego chleba było szczególnie zaskakujące. Fakt, że możemy połączyć kolekcję z Leeds z chlebem wypiekanym tysiące lat temu na innym kontynencie, jest fascynujący.
Ocenia się, że starożytna egipska bułka tarta może liczyć nawet 3000 lat. Zapiski wskazują, że okruch został pierwotnie odnaleziony w Tebach, po czym w XIX wieku trafił do zbiorów za sprawą anonimowego wiktoriańskiego mikroskopisty, który zakonserwował go jako element kolekcji setek mikroskopijnych preparatów.
Eksponaty te przechowywane były w niewielkich drewnianych tacach i poddawane weryfikacji przez wolontariusza Stephena Crabtree, zajmującego się badaniami nad skamieniałymi roślinami. To właśnie podczas inwentaryzacji szkiełek mikroskopowych natrafił on na inne niezwykłe znalezisko – drobinkę pyłu z erupcji wulkanu Krakatoa z 1883 roku.
Pył ten, według badań, osiadł na pokładzie statku Arabella, który znajdował się w tym czasie 1000 mil na zachód od Indonezji.
W kolekcji odkryto także preparaty mikroskopijnych organizmów morskich zebranych podczas wyprawy badawczej HMS Challenger. Statek ten opuścił Kent w 1872 roku, wyruszając w pionierską misję eksploracji głębin oceanicznych. Po trzech i pół roku rejsu jego załoga zgromadziła bogaty zbór danych i okazów, które na zawsze zmieniły naukową wiedzę o oceanach.
Jednym z odnalezionych w Leeds przykładów tych badań są niewielkie skamieniałości przypominające dyski, zwane orbitolitami, zebrane u wybrzeży Fidżi. Podsumowując projekt, Clare Brown dodała:
Nie wiemy dokładnie, w jaki sposób i gdzie zebrano wiele z tych preparatów, ale mamy pewność, że każdy z nich został skrupulatnie zachowany do badań i dla potomnych przez sumiennego mikroskopistę ponad sto lat temu. To samo w sobie stanowi dowód na to, jak ważne były te okazy i jak bardzo chciano, by przyszłe pokolenia mogły je podziwiać i czerpać z nich inspirację.
Chleb w starożytnym Egipcie
Chleb stanowił podstawę diety starożytnych Egipcjan. Był tak powszechny, że stał się nawet środkiem płatniczym dla robotników budujących piramidy. Wytwarzano go głównie z orkiszu i jęczmienia, które były najczęściej uprawianymi zbożami w Egipcie. Proces wypieku różnił się od dzisiejszego – chleb wyrabiano ręcznie, a następnie pieczono w glinianych formach lub specjalnych piecach. Czasami do ciasta dodawano miód, owoce, nasiona sezamu lub przyprawy, co nadawało mu różne smaki.
Wiele chlebów odkrywanych w egipskich grobowcach miało charakter ofiar grobowych. Wierzono, że zmarli będą potrzebować pożywienia w zaświatach, dlatego umieszczano przy nich chleb i inne produkty spożywcze, takie jak suszone mięso, daktyle czy wino. Znalezisko w Leeds Discovery Centre jest przykładem właśnie takiej praktyki – odnaleziony okruch to prawdopodobnie pozostałość pieczywa, które tysiące lat temu złożono w grobowcu jako dar dla zmarłego.
Podobne odkrycia miały już miejsce w historii archeologii. Jednym z najsłynniejszych przykładów jest dobrze zachowany chleb odnaleziony w grobowcu faraona Ramzesa III, który dzięki suchemu egipskiemu klimatowi przetrwał tysiące lat. Z kolei w ruinach starożytnego miasta Pompeje archeolodzy natrafili na nienaruszone bochenki, które w chwili wybuchu Wezuwiusza znajdowały się jeszcze w piecach.
Znaleziska te dostarczają niezwykle cennych informacji o żywieniu i kulinariach dawnych cywilizacji. Dzięki badaniom mikroskopowym i analizie chemicznej naukowcy są w stanie określić dokładny skład starożytnych wypieków oraz warunki, w jakich były przechowywane.
Rola mikroskopistów w XIX wieku
XIX wiek był złotą erą badań mikroskopowych. Wraz z rozwojem technologii optycznej, naukowcy zaczęli badać świat w niespotykanej dotąd skali – od mikroorganizmów po pył wulkaniczny i próbki geologiczne. Mikroskopiści, tacy jak anonimowy kolekcjoner odpowiedzialny za zakonserwowanie egipskiego okrucha chleba, często działali na własną rękę, prowadząc prywatne badania i tworząc kolekcje naukowe.
Wiktoriańscy naukowcy z pasją gromadzili mikroskopijne preparaty, które następnie przechowywali w specjalnych drewnianych tackach i szklanych kapsułkach. Preparaty te mogły zawierać wszystko – od komórek roślinnych, przez drobinki pyłu, po fragmenty tkanek zwierzęcych i ludzkich. W tamtych czasach mikroskopia stała się nie tylko narzędziem naukowym, ale także popularnym hobby – bogatsi kolekcjonerzy chętnie zamawiali gotowe preparaty od profesjonalnych preparatorów i eksponowali je w swoich domach.
Odnalezienie w Leeds setek mikroskopijnych okazów świadczy o skrupulatności i zamiłowaniu do detali dawnych naukowców. Choć dziś nie znamy nazwiska mikroskopisty, który zakonserwował starożytny chleb, jego praca przetrwała ponad sto lat, umożliwiając współczesnym badaczom nowe odkrycia.
Warto podkreślić, że XIX-wieczna mikroskopia położyła fundamenty pod wiele dziedzin nauki. Dzięki niej rozwinęła się biologia komórkowa, geologia, a nawet medycyna, ponieważ pozwalała badać mikroorganizmy odpowiedzialne za choroby. Prace wiktoriańskich naukowców wciąż są cenione i niejednokrotnie dostarczają współczesnym badaczom cennych materiałów do nowych analiz.
Ekspedycja HMS Challenger – przełom w oceanografii
Pod koniec XIX wieku naukowcy zaczęli zdawać sobie sprawę, jak mało wiedzą o oceanach, które pokrywają większość naszej planety. Choć żegluga i handel morskie były dobrze rozwinięte, świat pod powierzchnią wody wciąż pozostawał tajemnicą. W odpowiedzi na to wyzwanie Wielka Brytania wysłała na misję badawczą HMS Challenger – statek, który miał na zawsze zmienić naukowe rozumienie mórz i oceanów.
Ekspedycja wyruszyła w grudniu 1872 roku z Portsmouth w Anglii. Załoga składała się nie tylko z marynarzy, ale także z grupy naukowców kierowanych przez szkockiego badacza Charlesa Wyville’a Thomsona. Challenger był wcześniej okrętem wojennym, ale na potrzeby wyprawy został przystosowany do celów naukowych – usunięto większość dział, a na ich miejscu zamontowano laboratoria i sprzęt badawczy.
Przez ponad 3,5 roku statek przemierzał światowe oceany, pokonując około 130 000 kilometrów i odwiedzając ponad 360 miejsc, od wybrzeży Ameryki Południowej, przez Afrykę, Australię i Pacyfik, aż po obszary w pobliżu Antarktydy. Była to pierwsza w historii wyprawa poświęcona wyłącznie badaniu głębin oceanicznych.
Najważniejsze odkrycia ekspedycji
Ekspedycja HMS Challenger była przełomowa pod wieloma względami:
- Pierwsze dokładne pomiary głębokości oceanów – naukowcy używali lin i ciężarków, aby badać dno morskie. W ten sposób odkryli Rów Mariański, najgłębszy znany punkt na Ziemi.
- Nowe gatunki organizmów morskich – Challenger zebrał próbki ponad 4 000 nieznanych wcześniej gatunków, w tym dziwaczne stworzenia z głębin, które nigdy wcześniej nie były obserwowane. Odkrycie to udowodniło, że nawet w największych głębinach oceanicznych istnieje życie.
- Badania osadów i składu wody – naukowcy pobierali próbki osadów z dna morskiego, co pozwoliło im lepiej zrozumieć historię geologiczną oceanów. Analizowano również temperaturę i zasolenie wody na różnych głębokościach.
- Pierwsze badania prądów oceanicznych – ekspedycja dostarczyła danych, które pozwoliły na lepsze zrozumienie globalnej cyrkulacji wód oceanicznych.
Dzięki zgromadzonym materiałom powstało monumentalne dzieło Report on the Scientific Results of the Voyage of HMS Challenger, które składało się z 50 tomów i zawierało szczegółowe opisy badań.
Nie tylko starożytna egipska bułka tarta. Odnalezione próbki w kolekcji Leeds
Niektóre z okazów zgromadzonych przez HMS Challenger znalazły się w kolekcji Leeds Discovery Centre. Wśród nich znajdują się orbitolity – niewielkie skamieniałości w kształcie dysków, które zostały pobrane u wybrzeży Fidżi. Są to pozostałości pradawnych organizmów morskich, które odgrywały ważną rolę w ekosystemach oceanicznych.
Ekspedycja HMS Challenger stała się fundamentem współczesnej oceanografii. Była to pierwsza wyprawa, która kompleksowo badała głębiny morskie, zamiast skupiać się wyłącznie na obszarach przybrzeżnych. Jej odkrycia utorowały drogę dla kolejnych pokoleń naukowców badających oceany.
Dziś, ponad 150 lat później, wciąż korzystamy z wiedzy zgromadzonej podczas tej wyprawy. Współczesne ekspedycje oceaniczne wykorzystują zaawansowane technologie, takie jak batyskafy i sonary, ale to właśnie Challenger udowodnił, że badanie głębin jest możliwe i przynosi niezwykłe odkrycia.
Źródło: BBC News
Fot. Stuart Robinson/Leeds Museums and Galleries
