Gniew, nadzieja i wolność – tak rodziły się narody. W zgiełku bitew i cichych decyzjach podjętych na rozdrożach historii, rysowała się nowa mapa tożsamości. Wystawa „Rzeczpospolita powstańcza. Insurekcja kościuszkowska i jej tradycje” przenosi widza w czasy, gdy Polacy – podzieleni stanem, ale złączeni losem – po raz pierwszy wystąpili ramię w ramię, by walczyć nie tylko o ziemię, lecz o sens istnienia wspólnoty. I choć tamten zryw zakończył się klęską, jego echo rozbrzmiewało przez pokolenia.
Wystawa „Rzeczpospolita powstańcza. Insurekcja kościuszkowska i jej tradycje”, prezentowana w Muzeum Historii Polski od 21 sierpnia do 23 listopada 2025 roku, ukazuje przełomowy moment w dziejach naszego kraju – czas, w którym schyłkowa Rzeczpospolita Obojga Narodów przekształciła się w państwo idei, walczące o niepodległość w duchu nowoczesnego patriotyzmu.
Narracja ekspozycji prowadzi zwiedzających przez dramatyczną i jednocześnie wzniosłą opowieść o Insurekcji Kościuszkowskiej, zbrojnym zrywie roku 1794, który na trwałe wpisał się w fundamenty polskiej tożsamości narodowej. Był to czas, gdy w obliczu zewnętrznego zagrożenia i wewnętrznej degrengolady, różne grupy społeczne – szlachta, mieszczanie, a nawet chłopi – połączyły się we wspólnym wysiłku, aby ratować ojczyznę.
| Data / Termin | Wydarzenie / Informacja |
| 21 sierpnia 2025 | Otwarcie wystawy dla publiczności |
| 23 listopada 2025 | Zakończenie wystawy |
| Cały okres trwania | Zwiedzanie ekspozycji w Muzeum Historii Polski w Warszawie, Sala wystaw czasowych, poziom 0 |
| Cały okres trwania | Dostępna publikacja katalogowa w języku polskim i angielskim |
| Cały okres trwania | Możliwość udziału w wydarzeniach edukacyjnych i kulturalnych |
| Daty zmienne | Oprowadzania kuratorskie, warsztaty, wykłady (szczegóły dostępne na stronie muzeum) |
| Termin do potwierdzenia | Spektakl teatralny Kościuszko na Martynice (dokładna data ogłoszona przez organizatora) |
Inspiracją dla powstania stał się etos dawnych konfederacji oraz przeniknięta romantyzmem wizja wolności, która wywarła głęboki wpływ na kolejne pokolenia Polaków w XIX i XX wieku. Wystawa pozwala nie tylko prześledzić przebieg wydarzeń 1794 roku, lecz także zrozumieć, jak tradycje powstańcze – naznaczone poświęceniem, nadzieją i goryczą porażek – kształtowały społeczeństwo w kolejnych epokach.
Wystawa „Rzeczpospolita powstańcza. Insurekcja kościuszkowska i jej tradycje” – pięć przestrzeni, jedna historia
Ekspozycja została podzielona na pięć wyraźnie wyodrębnionych części, z których każda odkrywa inny aspekt tytułowej Insurekcji i jej dziedzictwa. Zwiedzanie rozpoczyna się od części symbolicznej – refleksji nad pośmiertnym kultem Tadeusza Kościuszki, który przez pokolenia inspirował zarówno artystów, jak i polityków.
Widzowie mają okazję stanąć oko w oko z artystyczną rekonstrukcją katafalku Naczelnika, co staje się punktem wyjścia do postawienia ważnego pytania: Dlaczego postać Kościuszki, mimo upływu ponad dwóch stuleci, nadal zajmuje tak istotne miejsce w polskim imaginarium narodowym?.
Po tym wstępie cofamy się w czasie do lat dzieciństwa Tadeusza Kościuszki, które spędził na Polesiu. To właśnie tam, w pejzażu wschodnich kresów Rzeczypospolitej, kształtowało się jego poczucie sprawiedliwości społecznej, umiłowanie wolności oraz zmysł obywatelski. Wśród eksponatów warto zwrócić uwagę na oryginalny zeszyt do religii z lat młodzieńczych przyszłego przywódcy – prosty przedmiot, a jednak wymowny dowód na skromne początki wielkiej postaci.
Od edukacji do rewolucji
Kolejna część wystawy ukazuje stopniową przemianę Tadeusza Kościuszki – od ucznia, przez wojskowego, aż po męża stanu. Kluczowym momentem było ukończenie przez niego Szkoły Rycerskiej, która powstała z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i miała przygotowywać przyszłe elity Rzeczypospolitej do służby publicznej.
Dalsze losy Kościuszki zaprowadziły go na studia wojskowe do Francji, a potem – jako ochotnika – do wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, gdzie zdobył doświadczenie, które później miało ogromne znaczenie dla jego działalności w Polsce. Sam Kościuszko pisał w jednym z listów: America is free and happy, and we have to make Poland free and happy too – Ameryka jest wolna i szczęśliwa, my także musimy uczynić Polskę wolną i szczęśliwą.
W tej części wystawy zwiedzający poznają tło polityczne i militarne XVIII wieku:
- Pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku, który unaocznił słabość państwa,
- reformy Sejmu Czteroletniego i uchwalenie Konstytucji 3 Maja,
- wojnę w obronie Konstytucji i ostateczny upadek nadziei na reformy drogą parlamentarną.
Kulminacją tej ścieżki była decyzja o zorganizowaniu powstania zbrojnego – Insurekcji Kościuszkowskiej – jako desperackiej, lecz heroicznej próby ratowania niezależności Polski.
Dramat insurekcji 1794 roku
Czwarta przestrzeń wystawy skupia się na samym sercu opowieści – wydarzeniach roku 1794, które przeszły do historii jako Insurekcja Kościuszkowska. Był to moment, w którym słowa i idee ustąpiły miejsca czynom i walce, a Tadeusz Kościuszko, ogłaszając na rynku w Krakowie akt powstania, złożył publicznie przysięgę, która stała się symbolem narodowego oporu.
Zwiedzający mogą prześledzić najważniejsze epizody tego burzliwego okresu:
- konspiracyjne przygotowania do zrywu,
- spektakularny początek w Krakowie,
- dramatyczne bitwy o Warszawę i Wilno,
- zaangażowanie zwykłych ludzi – nie tylko żołnierzy, ale również mieszczan i chłopów.
Zastosowanie interaktywnych makiet miast i pól bitewnych, a także prezentacja oryginalnych grafik autorstwa Piotra Norblina i Aleksandra Orłowskiego, pozwalają niemal przenieść się w czasie i poczuć atmosferę tamtych dni. Dzięki nowoczesnym rozwiązaniom scenograficznym oraz autentycznym eksponatom – takim jak broń biała, broń palna i elementy artylerii – widzowie mogą lepiej zrozumieć realia XVIII-wiecznej wojny i codzienność walczących.
Szczególne znaczenie ma tu również przypomnienie, że jednym z najbardziej przełomowych momentów powstania był uniwersał połaniecki, w którym Kościuszko ogłosił poprawę sytuacji chłopów – próbując w ten sposób zbudować wspólnotę narodową obejmującą wszystkie stany. Było to posunięcie wyjątkowe jak na tamte czasy, budzące podziw, ale i opór.
Dziedzictwo powstań i współczesna refleksja
W ostatniej części wystawy zwiedzający otrzymują możliwość spojrzenia na Insurekcję Kościuszkowską nie tylko jako na wydarzenie historyczne, ale także jako na symbol idei, które powracały przez kolejne dekady pod zaborami, w okresie międzywojennym oraz w czasie PRL. Tradycja ta była niejednoznaczna – niosła zarówno wzniosłość walki o niepodległość, jak i ból porażek i strat.
W tej przestrzeni ekspozycji przedstawione zostały liczne przykłady nawiązania do spuścizny Kościuszki:
- powstania narodowe XIX wieku (listopadowe, styczniowe),
- działania Polskiej Organizacji Wojskowej i formacji legionowych,
- odwołania do idei Kościuszki w czasie II wojny światowej i Solidarności.
Zgromadzone materiały stawiają widzom pytania, które pozostają aktualne także dziś: czy warto walczyć, gdy szanse na zwycięstwo są znikome? Czym jest poświęcenie w imię ojczyzny? Jak zachować pamięć o bohaterach bez popadania w mitologię?
Wystawa kończy się zaproszeniem do dialogu – zarówno z historią, jak i z samym sobą. Przestrzeń ta pozwala dostrzec, że tradycja powstańcza nie jest zamkniętym rozdziałem, lecz żywym dziedzictwem, które można interpretować na nowo w zmieniających się warunkach społecznych i politycznych.
Wystawa „Rzeczpospolita powstańcza. Insurekcja kościuszkowska i jej tradycje” – wydarzenia towarzyszące i organizacyjne informacje
Ekspozycji towarzyszy bogaty program edukacyjny i kulturalny. W ramach wydarzeń zaplanowano m.in.:
- spektakl teatralny pt. Kościuszko na Martynice, ukazujący mniej znany epizod z życia bohatera,
- publikację katalogową, dostępną w języku polskim i angielskim, przygotowaną przez wybitnych historyków specjalizujących się w epoce kościuszkowskiej,
- wykłady, warsztaty oraz oprowadzania kuratorskie skierowane do młodzieży i dorosłych.
Wystawę można zwiedzać od 21 sierpnia do 23 listopada 2025 roku w Sali wystaw czasowych (poziom 0) Muzeum Historii Polski, mieszczącego się na terenie warszawskiej Cytadeli.
Projekt realizowany jest pod honorowym patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marty Cienkowskiej, a jego kuratorami są Michał Bąk oraz Richard Butterwick-Pawlikowski. Nad jakością ekspozycji czuwała Ewa Proniewicka, sprawująca nadzór konserwatorski.
Realizację projektu powierzono firmie New Amsterdam, a finansowanie zapewniło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach zadania Dofinansowanie organizacji wystaw czasowych planowanych do realizacji w latach 2023–2024 w związku z otwarciem budynku Muzeum Historii Polski.
