Tego dnia 1576 roku odbył się ślub i koronacja Stefana Batorego i Anny Jagiellonki. Był to drugi taki przypadek w historii Polski, po Jadwidze Andegaweńskiej i Władysławie II Jagielle, kiedy to kobieta posiadała tytuł króla i z tej mocy jej mąż stawał się również królem iure uxoris, czyli z prawa żony
W cieniu dworskich intryg i niepewnej przyszłości Rzeczypospolitej, ważyły się losy korony i serca. Koronacja Stefana Batorego, spleciona ze ślubem Anny Jagiellonki, była nie tylko politycznym kompromisem, ale i aktem desperacji wielkiego rodu. Wśród obietnic, zdrad i niespełnionych nadziei rodziła się nowa władza, której fundamentem miała być nie miłość, a konieczność.
Anna Jagiellonka była córką króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Starego i jego drugiej żony Bony Sforzy d’Aragony. Jako jedyna nie miała męża, podczas gdy jej siostry i brat, już dawno byli w związkach małżeńskich
Sprawa wydania za mąż Anny Jagiellonki, po śmierci jej ojca i wyjeździe matki do Bari, spadła na jej brata – Zygmunta Augusta. Wśród potencjalnych kandydatów do ręki Anny, był między innymi pierwszy rosyjski car – Iwan IV Groźny, który był bardziej zainteresowany jej siostrą – Katarzyną Jagiellonką. Ostatecznie nie poślubił on żadnej z Jagiellonek, bo Katarzyna wyszła za króla Finlandii, a później także Szwecji – Jana III Wazę, a Anna?
Z Anną Jagiellonką był problem na tyle duży, że Zygmunt August musiał się uciec do pewnego fortelu. Gdy król dobiegał już kresu swych dni, a z żadną ze swoich trzech żon nie doczekał się potomstwa, postanowił, że kandydat na kolejnego króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, będzie musiał zgodzić się na poślubienie jego młodszej siostry, aby w ogóle myśleć o tym, by zostać królem Polski.
Henryk Walezy – pierwszy król wybrany w wyniku wolnej elekcji
Król Zygmunt II August zmarł bezpotomnie 7 lipca 1572 roku w Knyszynie. Zgodnie z ustalonym, jeszcze przez Zygmunta Starego, sposobem wyboru nowego monarchy, został on wyłoniony w wyniku wolnej elekcji viritim.
Szlachta zebrała się na warszawskiej Woli 11 maja 1573 roku. Przeprowadzono tam pierwszą w historii naszego kraju wolną elekcję (ale nie elekcję w ogóle, gdyż już Jagiellonowie byli królami elekcyjnymi). Mimo innych kandydatów, wygrał Francuz – syn króla Francji Henryka II Walezjusza i jego żony Katarzyny Medycejskiej. Królowej Francji bardzo zależało, by jej syn zasiadł na jakimś tronie. Poprzez swoich szpiegów, dowiedziała się, że polski tron niedługo będzie opróżniony, ponieważ król Zygmunt August był już u kresu swojego życia. Włoszka przekupiła zatem polską szlachtę po to, by to jej syn został wybrany na króla Polski. Tak się właśnie stało.
Koronacja i ucieczka
21 lutego 1574 roku, arcybiskup Jakub Uchański koronował na króla Polski Henryka Walezego. Polski monarcha wzbudził kontrowersje poprzez swój ubór i sposób bycia. Początkowo miał poślubić Annę Jagiellonkę, ale wkrótce się z tego wycofano.
30 maja 1574 roku zmarł królewski brat – Karol IX Walezjusz. Wkrótce Katarzyna Medycejska wysłała list do syna z tą tragiczną informacją. Henryk Walezy dowiedziawszy się o śmierci swojego brata, natychmiast rozpoczął przygotowania do ucieczki. Pod osłoną nocy, w przebraniu opuścił Wawel. Zostawił list, w którym informował, że wróci. Nigdy nie wrócił! Nigdy też formalnie nie abdykował, ani nie zrzekł się tytułu króla Polski.
Gdy Henryk Walezy opuścił terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szlachta podjęła uchwałę, zgodnie z którą każdy kolejny monarcha musiał uzyskać jej zgodę na wyjazd z Królestwa Polskiego. Wyznaczono również królowi termin powrotu do kraju. Gdy go nie dotrzymał, odbyła się kolejna wolna elekcja.
Ta była specyficzna. Otóż część szlachty, która miała poglądy prohabsburskie, które popierał arcybiskup Jakub Uchański, wybrała na króla Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga. Królem ogłosił go właśnie wspomniany duchowny. Gdy pozostali się o tym dowiedzieli, postanowiono unieważnić tę decyzję i dokonano wyboru tzw. „króla Piasta”, którym miała być siostra zmarłego króla Zygmunta Augusta – Anna Jagiellonka. Maksymilian II Habsburg już i tak był chory. Zmarł w 1576 roku.
Teraz trzeba było wybrać męża dla Anny Jagiellonki. Wybór padł na księcia Siedmiogrodu – Stefana Batorego, który miał o tyle ułatwione zadanie, że jeszcze za życie popierał go król Zygmunt August. Batory był zaufanym człowiekiem siostry Zygmunta Augusta – królowej węgierskiej Izabeli Jagiellonki. Był jej paziem, a nawet szpiegował dla niej na habsburskim dworze, za co został wtrącony do więzienia.
Jan Zamoyski – sekretarz królewski i stronnik Stefana Batorego
Na dworze króla Zygmunta II Augusta, po powrocie z nauki we włoskiej Padwie, pojawił się Jan Zamoyski – postać, która z czasem odegrała kluczową rolę w polityce Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Studiując na renomowanym Uniwersytecie w Padwie, zdobył wszechstronne wykształcenie prawnicze i humanistyczne, co wkrótce uczyniło go jednym z najważniejszych doradców monarchy.
Początkowo Jan Zamoyski objął funkcję sekretarza królewskiego, jednak jego ambicje i zdolności szybko skierowały go na wyższe szczeble politycznej kariery. Po śmierci Zygmunta Augusta aktywnie wspierał kandydaturę Henryka Walezego na tron polski. Był to wybór nieoczywisty, gdyż polska szlachta, po raz pierwszy w historii, decydowała o wyborze monarchy poprzez instytucję wolnej elekcji viritim, co oznaczało, że każdy szlachcic miał prawo oddać głos osobiście.
To właśnie Zamoyski został wysłany z oficjalnym poselstwem do Francji, aby prosić o zgodę Henryka Walezego, syna Katarzyny Medycejskiej i Henryka II, na objęcie tronu Rzeczypospolitej. Warto podkreślić, że Zamoyski był zdecydowanym przeciwnikiem wpływów Habsburgów na polskim dworze – należał do tzw. obozu antyhabsburskiego, który dążył do zachowania niezależności Rzeczypospolitej od potężnej dynastii austriackiej.
Po niespodziewanej ucieczce Henryka Walezego z Krakowa, gdzie pozostawił list z deklaracją powrotu (którego nigdy nie dotrzymał), Zamoyski szybko zmienił front i poparł nowego kandydata – Stefana Batorego, księcia Siedmiogrodu. To właśnie Jan Zamoyski wysunął propozycję małżeństwa między Stefanem Batorym a Anną Jagiellonką, widząc w tym polityczną szansę na stabilizację władzy.
Ślub i koronacja Stefana Batorego i Anny Jagiellonki
Ślub Anny Jagiellonki i Stefana Batorego odbył się 1 maja 1576 roku na Wawelu – siedzibie polskich królów. Tego samego dnia para została koronowana w majestatycznej katedrze wawelskiej. Ceremonii przewodniczył biskup kujawski Stanisław Karnkowski, który nałożył królewskie korony na głowy nowożeńców.
Stefan Batory, obejmując tron Polski iure uxoris (z prawa żony), formalnie został równorzędnym monarchą obok Anny Jagiellonki. Iure uxoris było w średniowiecznym i renesansowym prawie europejskim sposobem uzyskania tytułu przez mężczyznę poprzez małżeństwo z kobietą posiadającą prawa dynastyczne.
W tym samym dniu Anna Jagiellonka podpisała dokument, w którym zobowiązała się do zrzeczenia dóbr odziedziczonych po swojej matce, Bonie Sforzy, oraz po bracie, Zygmuncie II Auguście. Jednak faktyczne przekazanie tych dóbr zostało sfinalizowane dopiero podczas sejmu walnego w 1581 roku. W zamian otrzymała dożywotnie zaopatrzenie na majątkach położonych na terenie Litwy i Mazowsza.
Chociaż formalnie Anna zajmowała równorzędną pozycję wobec Stefana Batorego, nie rezygnowała z prób uzyskania przewagi nad swoim mężem. Podejmowała działania, które miały umocnić jej autorytet. Zobowiązała posłów zagranicznych, by swoje listy uwierzytelniające i legacje najpierw składali jej, a dopiero potem królowi.
Utrzymywała żywy kontakt z uczonymi z Akademii Krakowskiej (dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński), starając się utrwalić przekonanie, że w okresie bezkrólewia popierali oni jej kandydaturę.
Królowa, mimo trudnych relacji z mężem, aktywnie uczestniczyła w życiu naukowym. W 1584 roku odwiedziła Akademię Krakowską, gdzie dokonała darowizny – przekazała uczelni bliżej nieokreślone klejnoty na jej rozwój.
Stosunki Stefana Batorego z Anną Jagiellonką
Król Stefan Batory nie spędzał z Anną Jagiellonką zbyt dużo czasu. Czuła się przez niego zaniedbywana i odsuwana na boczny tor, a to przecież dzięki niej Batory został królem Polski! Para odsunęła się od siebie na tyle, że Anna Jagiellonka postanowiła zaaranżować Kaplicę Mariacką na Wawelu w ten sposób, aby można było pochować tam Stefana Batorego.
Król zmarł 12 grudnia 1586 roku, po dekadzie rządów. Oficjalną przyczyną śmierci polskiego monarchy była niewydolność nerek, które miał przeziębić, udając się na polowania i wyprawy, w nieodpowiednim stroju do pogody. Krążyły jednak plotki, że król został otruty. Jaka jest prawda, z pewnością już się nie dowiemy. Jedno jest pewne. Anna Jagiellonka przeżyła męża o 10 lat. Zmarła w 1596 roku, a na jej pogrzebie wygłosił mowę kaznodzieja – ksiądz Piotr Skarga.
Przez ostatnie lata swojego życia, zdążyła jeszcze zapewnić tron swojemu siostrzeńcowi – królowi Zygmuntowi III Wazie. Była to winna swojej siostrze, z którą korespondowała. Gdy Katarzyna Jagiellonka, matka Zygmunta III Wazy zmarła w 1583 roku, Anna Jagiellonka straciła już całe swoje rodzeństwo. Dobre stosunki łączyły ją z dziećmi siostry, czyli Zygmuntem III Wazą i Anną Wazówną. Ta ostatnia pod wpływem nowej żony ojca, przeszła na protestantyzm i nie była mile widziana na Wawelu.
Nie przeszkadzało to jednak Annie Jagiellonce w widywaniu się z siostrzenicą. Nazywała ją pieszczotliwie „Anusią”, a Zygmunta III Wazę” – „Zyziem”. To właśnie ów „Zyzio” zorganizował ciotce pogrzeb, który miał charakter ekumeniczny. Brali w nim udział, obok duchownych katolickich, także prawosławni. Pogrzeb Anny Jagiellonki był sprawdzianem, jak w praktyce działa unia brzeska, która łączyła Kościoły prawosławny i katolicki. Zygmunt III Waza zawarł ją rok przed śmiercią ciotki (1595).
Bibliografia:
- Bogucka Maria, Anna Jagiellonka, Wrocław, Warszawa, Kraków 1994.
- Grzybowski Stanisław, Jan Zamoyski, Warszawa 1994.
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.
