Tego dnia 1572 roku w Knyszynie, w wieku 52 lat zmarł król Polski i Wielki Książę Litewski – Zygmunt II August. Był synem króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego Zygmunta Starego i jego drugiej żony Bony Sforzy d’Aragony
Zygmunt II August urodził się w Krakowie na Wawelu 1 sierpnia 1520 roku. Był pierwszym synem Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony. Jak się później okazało, jedynym potomkiem płci męskiej tej polskiej pary królewskiej, który dożył dorosłości
Królowa Bona, która pochodziła z włoskiego rodu Sforzów, który słynął z wielu intryg dworskich i morderstw, postanowiła oszczędzić jedynemu synowi tych wszystkich przykrych doświadczeń, które jej zdaniem mogły go spotkać. Już w 1522 roku, gdy królewicz był dwulatkiem, postanowiła zrobić wszystko, by wyniesiono Zygmunta Augusta na litewski tron wielkoksiążęcy.
Wykorzystała do tego celu znajomości ze swoim pasierbem – Janem z Książąt Litewskich, który był duchownym. Gdy to się udało, przeszła do kolejnych działań, które miały tym razem za zadanie ustabilizować sytuację syna nad Wisłą.
Tragedia w Niepołomicach i elekcja vivente rege
Gdy Zygmunt August miał 7 lat, doszło do tragicznego w skutkach wypadku, który zmienił historię Polski! Podczas polowania w Niepołomicach, gdzie była obecna polska para królewska wraz z dworem, został wypuszczony z klatki niedźwiedź przywieziony z Litwy. Zwierzę ruszyło w styronę dworu, poturbowało jego członków.
Następnie niedźwiedź ruszył w stronę królowej jadącej konno. Koń, na którym jechała polska monarchini został spłoszony, a Bona spadła z wierzchowca. Była wtedy w 5. miesiącu ciąży. Upadek wywołał przedwczesny poród. Urodził się syn, który żył jednak tylko kilka godzin. Zdążono go ochrzcić i nadać mu imiona Wojciech Olbracht Jagiellończyk. Następnie został pochowany w Niepołomicach, a Bona już nigdy nie mogła mieć dzieci.
W związku z tym całe swoje życie poświęciła na zapewnienie Zygmuntowi Augustowi polskiego tronu. W grudniu 1529 roku na Sejmie w Piotrkowie doszło do elekcji vivente rege Zygmunta Augusta. Był to pierwszy i jedyny taki przypadek w polskiej historii, kiedy za życia panującego władcy wybrano nowego. Od tej pory ojciec Zygmunta Augusta zyskał przydomek Stary. Wywołało to ogromny sprzeciw szlachty, która obawiała się ograniczenia praw, co do wyboru nowego monarchy.
Zygmunt Stary musiał obiecać, że taki przypadek miał miejsce tylko raz, a nowy monarcha, po śmierci Zygmunta Augusta będzie wybierany większością głosów. W ten sposób Zygmunt Stary ustanowił tzw. wolną elekcję viritim, która po raz pierwszy została zastosowana po śmierci Zygmunta Augusta. Podczas pierwszej wolnej elekcji, która odbyła się 11 maja 1573 roku, na króla Polski został wybrany Francuz – syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza – Henryk Walezy.
Koronacja Zygmunta Augusta na króla Polski nastąpiła 20 lutego 1530 roku. Jednak pełnię uzyskał z chwilą śmierci ojca – 1 kwietnia 1548 roku.
Elżbieta Habsburżanka – pierwsza żona
Nie trzeba było szukać żony dla nowego króla, gdyż odkąd się urodziła Elżbieta Habsburżanka (córka Anny Jagiellonki i Ferdynanda I Habsburga), wiadomo było, że to ona nią zostanie. Regulował to układ wiedeński z 1515 roku, który Jagiellonowie zawarli z Habsburgami. Wtedy Bona Sforza nie była jeszcze królową Polski. Została nią dopiero 3 lata później (1518). W związku z tym, mimo usilnych starań, podburzania szlachty, itp. nie udało jej się nie dopuścić do tego małżeństwa.
Elżbieta Habsburżanka została żoną Zygmunta Augusta 6 maja 1543 roku, a dzień później została koronowana na królową Polski. Od tej pory jej teściowa postanowiła zamienić życie młodej, chorej na epilepsję synowej w piekło. To była jej prywatna zemsta na ojcu Elżbiety – Ferdynandzie I Habsburgu, który na Węgrzech prześladował pierworodną córkę Bony i Zygmunta Starego – Izabelę Jagiellonkę i ich wnuka Jana Zygmunta Zapolyę.
W walce z Habsburgiem, polska monarchini znalazła sojuszniczkę aż w Imperium Osmańskim. Była nią Roksolana – żona sułtana Sulejmana Wspaniałego. Władca popierał sprzeciw kobiet wobec małżeństwa Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką, bo sam planował zaatakować przyszłego cesarza.
Królowa Bona nakazała synowi, aby ten nie opuszczał swojej komnaty, jeśli chce spędzić noc z żoną. To ona miała pofatygować się do męża. Idąc do komnaty króla Elżbieta mijała pomieszczenia dla służby. Wywoływało to u młodej królowej stres i narażało na ataki epilepsji.
W końcu Bona wyciągnęła najcięższe działo. Nakazała synowi udać się na Litwę i porzucenie żony. O tych planach dowiedział się Ferdynand I Habsburg, który kazał córce podążenie za mężem na Litwę. Separacja skutkowała wstrzymaniem wypłaty posagu.
Na Litwie Zygmunt August poznał wdowę po wojewodzie trockim Stanisławie Gasztołdzie – Barbarę Radziwiłłównę. Początkowo nie chciał się żenić. Radziwiłłowie też nie chcieli rozbijać królewskiego małżeństwa. Opiekunowie Barbary, Mikołaj „Rudy” i „Czarny” Radziwiłłowie poparli nawet pomysł przyjazdu Elżbiety Habsburżanki na Litwę. Monarchini wkrótce po dotarciu do Wilna zmarła. Wiadomość o jej śmierci pogrążyła jej rodziców w ogromnym smutku. Nie obyło się bez oskarżeń o otrucie Elżbiety.
Barbara Radziwiłłówna – druga żona
Tymczasem śmierć pierwszej żony sprawiła, że Zygmunt August zintensyfikował spotkania z Barbarą Radziwiłłówną. Jej opiekunowie nie mogli się zgodzić na to, by król Polski bez ślubu spotykał się z ich krewną, dlatego wymogli na nim deklarację, że weźmie on ślub z Barbarą. Zygmunt August przyrzekł to uczynić i od tej pory Radziwiłłowie robili wszystko, by to małżeństwo stało się faktem. Zostało ono zawarte w ścisłej tajemnicy. Jednak trzeba było pozyskać zwolenników tego mariażu nad Wisłą.
Zygmunt August wysłał do Krakowa Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”, który miał się zorientować, kogo można wtajemniczyć w sprawę sekretnego zwiążku Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Okazało się, że do Polski dotarła już wieść o potajemnym związku wdowy po wojewodzie trockim z królem Polski. Było to w Polsce źle przyjęte, tym bardziej, że Bona Sforza planowała ożenić syna z córką Albrechta Hohenzollerna – Anną Zofią.
Królowa Bona nie wiedziała jeszcze o nowym małżeństwie syna. Mikołaj Radziwiłł „Czarny” chciał przekazać jej tę szokującą informację, jednak z uwagi na to, że Zygmunt Stary był już wtedy 80-letnim starcem, którego noszono w lektyce, żona nie odstępowała go na krok. Radziwiłł obawiał się, że jeśli stary król usłyszy, że jego syn samowolnie zawarł związek małżeński, może go to zabić! W związku z tym polecił Zygmuntowi Augustowi, żeby on sam poinformował swoich rodziców o tym szalonym kroku.
Zygmunt August wkrótce przybył do Krakowa i oznajmił staremu królowi i królowej matce, że się ożenił i chce żonę koronować na królową Polski. Bona wpadła w furię, a Zygmunt Stary, korzystając ze swojej władzy zwierzchniej na Litwie rozesłał listy z informacją, by nie uznawano tego małżeństwa. To wszystko jednak na nic się zdało.
Przypuszcza się, że informacja o ożenku Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną zabiła starego króla, który odszedł w Niedzielę Wielkanocną 1 kwietnia 1548 roku. Po śmierci męża Bona wraz z córkami wyjechała na Mazowsze, zamykając swoje komnaty na cztery spusty. Aby Barbara Radziwiłłówna mogła wejść do komnat królowej, trzeba było skorzystać z usług ślusarskich.
Barbara Radziwiłłówna została koronowana na królową Polski dopiero 7 grudnia 1550 roku, a zaledwie 5 miesięcy później – 8 maja 1551 roku zmarła na raka szyjki macicy. Gdy Litwinka konała na łożu śmierci, jej teściowa wspaniałomyślnie uznała ją za królową Polski.
Katarzyna Habsburżanka – trzecia żona
Trzecie małżeństwo Zygmunta Augusta to wynik perfidnej intrygi Habsburgów z udziałem… Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Otóż w latach 50. XVI wieku powstał pomysł, aby ofiarować Iwanowi IV Groźnemu koronę cesarską! Miał tego dokonać papież Juliusz III. Jednak najpierw poinformował o tych zamiarach króla Polski Zygmunta Augusta. Król stwierdził, że zgodzi się na taki krok tylko pod warunkiem, gdy Kościół w Wielkim Księstwie Moskiewskim zostanie w pełni zlatynizowany, a biskupi będą mieli miejsce w Senacie. Oczyswiście były to warunki nie do spełnienia.
Zygmunt August, aby mieć pewność, że ma Habsburgów po swojej stronie, wysłał na ich dwór Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”. Miał on uzyskać zapewnienier, że Ferdynand I Habsburg nie poprze projektu przekazania Iwanowi IV Groźnemu korony cesarskiej. Habsburgowie oczywiścier chcieli coś ugrać na tym dla siebie, dlatego przystali na tę propozycję, ale chcieli uzyskać zapewnienie, że Zygmunt August poślubi młodszą siostrę swojej pierwszej żony – Katarzynę Habsburżankę. Tak oto Zygmunt August został wplątsany w kolejne małżeństwo z Habsburżanką.
Ich ślub odbył się 29 lipca 1553 roku na Wawelu. To było już za wiele dla królowej Bony, której stosunki z synem bardzo się zepsuły. W 1556 roku opuściła Polskę, by już nigdy tu nie wrócić. Zmarła otruta 19 listopada 1557 roku w Bari. Habsburgowie zagarnęli cały jej majątek i księsztwa Bari i Rossano. Zygmunt August próbował odzyskać majątek po matce, jednak bezskutecznie.
Tymczasem małżeństwo z Katarzyną Habsburżanką układało się bardzo źle. Królowa nie zachodziła w ciążę. Zygmunt August myślał o zerwaniu stosunków ze Stolicą Apostolską, czego jednak nie zrobił.
Brat Katarzyny – Maksymilian II Habsburg planował przejąć polski tron jako regent w imieniu siostrzeńca, gdyby taki się pojawił, a Zygmunt August umarł. Katarzyna Habsburżanka będąc pod presją męża i brata zaszła w ciążę urojoną. Gdy dziecko się nie pojawiało, Zygmunt August postanowił oddalić żonę i odesłał ją do Austrii. Sam zaczął usilnie starać się o spłodzenie potomka. Jego najpopularniejszą kochanką była Barbara Giżanka, która była uderzająco podobna do Barbary Radziwiłłówny i nawet pewnego razu podczas sfingowanego seansu spirytystycznego udawała zmarłą żonę Zygmunta Augusta.
Działo się to w Warszawie. Król we wszystko uwierzył. Tak samo jak uwierzył w to, że Barbara Giżanka jest matką jego córki, która też nazywała się Barbara. Monarcha bardzo dbał o Barbarę i jej córkę. Wybudował nawet dla nich zamek. Okazało się jednak, że to córka królewskiego pokojowca – Mikołaja Mniszcha.
Zygmunt August pod koniec życia przeniósł się, z powodu epidemii morowego powietrza do Knyszyna. Przed śmiercią dowiedział się o zgonie swojej trzeciej żony, która zmarła 28 lutego 1572 roku, i o planach jej pochówku na Wawelu, na co się nie zgodził. Zygmunt August zmarł 7 lipca 1572 roku w Knyszynie. Katarzyna Habsburżanka została pochowana dopiero w 1614 roku w Austrii.
Bibliografia:
- Cynarski Stanisław, Zygmunt August, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1988.
