Tego dnia 1386 roku na Wawelu odbyła się koronacja Władysława Jagiełły na króla Polski
Nikt nie przypuszczał, że to właśnie on zasiądzie na polskim tronie. Wielki książę pogańskiej Litwy, stojący w obliczu zmieniającego się świata, przyjął chrzest, poślubił Jadwigę Andegaweńską i w końcu dostąpił najwyższego zaszczytu. 4 marca 1386 roku na Wawelu odbyła się koronacja Władysława Jagiełły. Ten dzień zapoczątkował nową erę w dziejach Polski i Litwy, ale zanim do niego doszło, trzeba było rozegrać skomplikowaną partię politycznych intryg, ślubów i zdrad. Jak to się stało, że Jagiełło sięgnął po koronę, a dynastia Jagiellonów na wieki wpisała się w historię Europy?
Ludwik Andegaweński miał dwie żony: Małgorzatę Luksemburską i Elżbietę Kotromanić (Bośniaczkę). Z pierwszą żoną Ludwik nie doczekał się dzieci, a ona sama zmarła w wyniku zarazy. Druga żona była natomiast krewniaczką króla Węgier i Polski. To z nią Ludwik Andegaweński doczekał się wreszcie dzieci. Były to córki.
W Polsce do tej pory nie było tradycji, by osadzić na tronie kobietę. Ludwik Węgierski był w tej kwestii pionierem. W 1374 roku, gdy urodziła się jego najmłodsza córka – Jadwiga Andegaweńska, wydał w Koszycach przywilej dla polskiej szlachty, która w zamian miała uznać jedną z jego córek dziedziczką tronu.
Dziedziczką tronu w Polsce miała zostać Katarzyna Andegaweńska – najstarsza z córek Ludwika Andegaweńskiego, która została zaręczona z Ludwikiem Orleańskim – synem króla Francji, Karola V Mądrego. Środkowa córka – Maria, miała zostać dziedziczką tronu Węgier.
Została ona nawet zaręczona z synem cesarza Karola IV Luksemburskiego i wnuczki Kazimierza Wielkiego – Zygmuntem Luksemburskim. Był on zatem prawnukiem Kazimierza Wielkiego! Warto o tym teraz pamiętać, bo w dalszej części naszej opowieści zobaczycie, jak sprytnie to pokrewieństwo z ostatnim Piastem na polskim tronie, wykorzystał.
Najmłodsza córka króla Węgier i Polski, wspomniana już wcześniej, Jadwiga Andegaweńska, została w 1378 roku, w wieku zaledwie 4 lat zaręczona sponsalia de futuro z synem Leopolda III Habsburga i Viridis Visconti – Wilhelmem Habsburgiem. On miał wówczas zaledwie 8 lat i najwyraźniej nie podołał napięciu, bo plotkarskie kroniki podają, że zapaskudził kałem łoże!
Niedługo potem doszło w rodzinie królewskiej do ogromnej tragedii. W niewyjaśnionych do dzisiaj okolicznościach zmarła najstarsza z córek Ludwika Andegaweńskiego i Elżbiety Bośniaczki – Katarzyna.
Warto w tym miejscu wspomnieć, że zaręczając najstarszą córkę z synem króla Francji – Ludwikiem Orleańskim, chciał król Węgier i Polski uzyskać wsparcie w odzyskaniu utraconego tronu w Neapolu. Przypomnijmy, że w 1345 roku został zamordowany poprzez uduszenie oraz wyrzucony przez okno niedoszły król Neapolu – Andrzej Andegaweński, mąż Joanny I – królowej Neapolu.
Ludwik walczył z Joanną o tron, który prawnie należał się jego bratu – Andrzejowi, ponieważ zgodę na koronację Andrzeja wydał, po interwencji królowej matki Elżbiety Łokietkówny, papież Klemens VI. Królowa Elżbieta Łokietkówna uważała, że skoro jej syn Andrzej nie żyje, to teraz tron w Neapolu należy się Ludwikowi.
Być może zabiegi Ludwika Andegaweńskiego, zmierzające do odzyskania tronu w Neapolu, poprzez małżeństwo jego najstarszej córki z synem króla Francji, zaniepokoiły Joannę, która uznała, że tym razem mogą się powieść plany jej adwersarza. Być może to Joanna zleciła zabójstwo Katarzyny Andegaweńskiej. Nie ma na to dowodów. Jedno jest pewne: śmierć Katarzyny Andegaweńskiej zmieniła bardzo dużo.
Ludwik Andegaweński zdecydował o tym, że teraz to Maria Andegaweńska, zaręczona z Zygmuntem Luksemburskim zostanie dziedziczką polskiego tronu, a Jadwiga Andegaweńska zostanie na Węgrzech. Zygmunt Luksemburski, jako prawnuk Kazimierza Wielkiego miał prawo objąć tron nad Wisłą.
Mało tego, spełniłby tym samym marzenie swojej matki – Elżbiety Pomorskiej, która jako wnuczka Kazimierza Wielkiego, bardzo chciała, aby jej syn objął tron, który kiedyś należał do jego pradziadka. Zygmunt Luksemburski zaczął nawet odbierać hołdy od polskich miast.
W międzyczasie nadeszła wiadomość o tym, że w Trnawie 10 września 1382 roku zmarł Ludwik Andegaweński. Ta śmierć znów spowodowała roszady na scenie politycznej. Wdowa po Ludwiku – Elżbieta Bośniaczka zdecydowała, że to Marię Andegaweńską koronuje na króla Węgier, a Jadwiga pojedzie do Polski. Najmłodsza z Andegawenek miała wówczas zaledwie 8 lat. Tak małego dziecka nie chciała Elżbieta Bośniaczka wysyłać do obcego kraju. Trzeba było zatem poczekać… 2 lata!
Bezkrólewie, chrzest i ślub
W Polsce złożono już przysięgę na wierność Marii Andegaweńskiej. Stało się to jeszcze za życia Ludwika Andegaweńskiego. Jego śmierć nie tylko wszystko zmieniła, to jeszcze wywołała frustrację u panów polskich. Nie dość, że Ludwik traktował Polskę jak piąte koło u wozu, to jeszcze bywał w Krakowie od wielkiego dzwonu.
Co prawda ustanowił matkę – Elżbietę Łokietkównę swoją regentką, co było w Polsce nowością, bo do tej pory księżne (głównie za czasów rozbicia dzielnicowego) sprawowały rządy w imieniu swoich małoletnich synów. Tutaj mieliśmy do czynienia z regencją w imieniu dorosłego syna. Takie samo rozwiązanie, jak pisze Jan Dąbrowski, biograf Elżbiety Łokietkówny, zastosowano nad Balatonem. Matka zostawała regentką Ludwika, gdy król musiał opuścić Węgry, by udać się na wyprawę wojenną lub odwiedzić swoje drugie królestwo.
Niemniej w momencie śmierci Ludwika Andegaweńskiego, Elżbieta Łokietkówna nie żyła już od 2 lat. Tymczasem w Krakowie mieli czekać jeszcze kolejne 2 lata na króla. Dopiero groźba osadzenia na polskim tronie innego władcy poskutkowała i Jadwiga Andegaweńska przybyła do Polski. Tym innym władcą miał być Siemowit IV – książę z mazowieckiej linii dynastii Piastów.
Ostatecznie Jadwiga Andegaweńska została koronowana na króla Polski – 16 października 1384 roku. Pozostała kwestia wyboru męża dla Andegawenki. Perspektywa rządów Habsburga nie uśmiechała się polskim panom.
Postanowili oni odnowić związek Polski z Litwą, który jak pamiętamy po raz pierwszy został zawarty przez Władysława I Łokietka, który w lipcu 1325 roku ożenił swojego syna Kazimierza (przyszłego króla Polski – Kazimierza Wielkiego) z córką wielkiego księcia litewskiego – Giedymina. Ta unia polsko-litewska została zerwana w 1339 roku, gdy zmarła pierwsza żona Kazimierza Wielkiego – Anna Aldona Giedyminówna.
Tym razem miało być inaczej. Małżeństwo Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława II Jagiełły miało połączyć Polskę i Litwę, unią personalną, a pod koniec panowania Jagiellonów, także realną na kilkaset lat. Aby włączyć Litwę do tej unii i zyskać sprzymierzeńca w walce z Krzyżakami, trzeba było się udać do wielkiego księcia litewskiego – Jagiełły.
Dla Litwy taki sojusz był również korzystny, ponieważ w momencie, gdy Litwa przyjęłaby chrzest w obrządku łacińskim, Krzyżacy teoretycznie przestaliby mieć pretekst do najeżdżania litewskich terenów pod pozorem chrystianizacji.
Biorąc powyższe pod uwagę, panowie polscy udali się do Krewa, gdzie zaproponowali Jagielle przyjęcie chrztu w obrządku łacińskim, poślubienie Jadwigi Andegaweńskiej, a także zostanie królem Polski.
Przyszły król Polski przystał na te warunki. Dodatkowo zobowiązał się spłacić zadośćuczynienie na rzecz Habsburgów, które wynosiło 200 000 florenów za zerwane zaręczyny Wilhelma Habsburga z Jadwigą Andegaweńską. Habsburgowie nie przyjęli tych pieniędzy, a Wilhelm nadal uważał się za narzeczonego Andegawenki, a nawet za jej męża, gdyż twierdził, że ich związek został skonsumowany.
Mimo tych wszystkich przeszkód 11 stycznia 1386 roku w Wołkowysku potwierdzono ustalenia zawarte w Krewie 14 sierpnia 1385 roku. Następnie 2 lutego 1386 roku na Sejmie w Lublinie powierzono Jagielle polską koronę. Władysław II Jagiełło przyjął 15 lutego 1386 roku chrzest w obrządku łacińskim, na którym przyjął imię Władysław.
Starsza historiografia podawała, że ojcem chrzestnym Jagiełły był Władysław Opolczyk i to po nim przyszły król Polski przyjął imię Władysław. Dziś już wiemy, że księcia nie było wtedy w Krakowie, a imię króla Polski nawiązywało do przedostatniego króla Polski z dynastii Piastów – Władysława I Łokietka.
Koronacja Władysława Jagiełły na króla Polski
Trzy dni później odbył się ślub Jagiełły z Jadwigą Andegaweńską, która dzień wcześniej ogłosiła publicznie, że zrywa zaręczyny z Wilhelmem Habsburgiem. Następnie, 4 marca 1386 roku Władysław II Jagiełło został koronowany na Wawelu na króla Polski.
Wszystkich tych sakramentów oraz obrzędów dokonał biskup gnieźnieński – Bodzanta. Władysław II Jagiełło został królem Polski iure uxoris, a więc z prawa żony. Oznaczało to, że jego prawa do polskiego tronu są słabe i wynikają tylko z tego, że został mężem dziedziczki polskiego tronu.
Jan Długosz w swojej Kronice tak opisał koronację Jagiełły:
Tam w obecności i na oczach najszlachetniejszej swej małżonki, królowej Jadwigi, nową koroną, zrobioną wcześniej ze złota i klejnotów – starą bowiem, używaną dawniej, król Węgier i Polski Ludwik przewiózł na Węgry, zapobiegając temu, żeby nikt inny prócz jego potomstwa nie został następcą na tronie polskim – został koronowany i namaszczony na króla przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzętę, w asyście biskupa krakowskiego Jana i poznańskiego Dobrogosta. On pierwszy spośród Litwinów osiągnął u Polaków i za ich poparciem w jednym i tym samym czasie trzy największe zaszczyty, co według mnie nie spotkało nikogo z jego przodków, chrzest święty, bardzo znakomite małżeństwo i sławną koronę.
Specjalna korona dla Jagiełły
Po śmierci Kazimierza Wielkiego, jego córki z czwartego małżeństwa, z Jadwigą żagańską zostały wywiezione przez Ludwika Andegaweńskiego do węgierskiej Budy. Wraz z nimi nad Balaton trafiły również polskie insygnia koronacyjne. Zostały one odzyskane dopiero po zwycięstwie pod Grunwaldem, gdy Zygmunt Luksemburski zawarł z Jagiełłą pokój w Lubowli, uznając Litwina za chrześcijańskiego władcę.
W związku z powyższym, w 1386 roku trzeba było wykonać na koronację Władysława II Jagiełły nowe insygnium.
Od teraz Polska i Litwa była połączona unią personalną. Władysław II Jagiełło był pewny tego, że ma podstawy do rządzenia Polską do czasu śmierci pierwszej żony – Jadwigi Andegaweńskiej. Na szczęście, przed śmiercią zadbała ona o ciągłość władzy w Koronie. Po jej śmierci w Polsce mieliśmy wicekróla, którym został Jan Tęczyński, dotychczasowy ochmistrz monarchini.
Ponadto Andegawenka miała na łożu śmierci polecić mężowi, aby ten ożenił się z Anną Cylejską – wnuczką Kazimierza Wielkiego. Jan Tęczyński miał dopilnować, że Władysław II Jagiełło wypełni polecenie pierwszej żony i poślubi wnuczkę ostatniego Piasta, co stało się faktem 29 stycznia 1402 roku, a 25 lutego 1403 roku Anna Cylejska została królową Polski.
Rozpoczynała się nowa era w dziejach polskiej monarchii. Era rządów dynastii jagiellońskiej, którą przerwała dopiero bezpotomna śmierć Zygmunta Augusta w 1572 roku.
Bibliografia:
- Dąbrowski J., Elżbieta Łokietkówna (1305-1380), Kraków 2007.
- Dąbrowski J., Ostatnie lata Ludwika Wielkiego (1370-1382), Kraków 2009.
- Faron B., Piastówny na tronach Europy, Kraków 2019.
- Krzyżaniakowa J., Ochmański J. Władysław II Jagiełło, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1990.
