Piła, miasto o bogatej, lecz wciąż skrywającej tajemnice przeszłości, odsłania kolejne karty swojej historii. Trwające wykopaliska dostarczyły niezwykłych znalezisk. Odkrycia archeologiczne w Pile ukazują ślady życia sprzed wieków. Wśród nich znajdują się srebrny szeląg Zygmunta III Wazy z 1622 lub 1623 roku, szelągi z czasów Augusta III Sasa oraz fragmenty ceramiki sięgające nie tylko średniowiecza, ale także neolitu i epoki brązu.
Historia Piły staje się coraz bardziej intrygująca dzięki tym odkryciom, które miały miejsce podczas przebudowy ul. Wojska Polskiego. Prace rozpoczęte w kwietniu 2024 roku odsłoniły ślady przeszłości, umożliwiające lepsze zrozumienie życia w tym regionie na przestrzeni wieków. Do końca stycznia 2025 roku badacze zarejestrowali aż 180 obiektów archeologicznych, w tym pozostałości piwnic, jam gospodarczych i studni z drewnianymi konstrukcjami. Każde z tych znalezisk stanowi cenny element układanki historycznej miasta.
Szczególne znaczenie mają badania nad studnią, której drewniane elementy pozwoliły określić datę jej budowy. Dzięki badaniom przeprowadzonym w sierpniu 2024 roku oraz analizie dendrochronologicznej wykonanej w listopadzie i grudniu 2024 roku ustalono, że studnia została zbudowana po 1732 roku.
Drewno, z którego ją wykonano, pochodziło z rozbiórki starszych konstrukcji, a najstarsze belki użyte do budowy zostały ścięte w 1688 roku. Może to świadczyć o dynamicznych zmianach w budownictwie tamtego okresu.
Fragmenty ceramiki to kolejny ważny element tych wykopalisk. Do końca stycznia 2025 roku odkryto aż 131 865 fragmentów ceramiki datowanej na późne średniowiecze i okres nowożytny. Wśród nich znajdowała się także ceramika z okresu wpływów rzymskich oraz fragmenty naczyń z neolitu, przełomu neolitu i epoki brązu oraz późnej epoki brązu.
Odkryto także monety, w tym srebrny szeląg Zygmunta III Wazy z 1622 lub 1623 roku oraz szelągi z czasów Augusta III Sasa, a także inne cenne znaleziska, takie jak fragmenty szkła, gliniane ciężarki, fragment toporka kamiennego (zapewne kultury ceramiki sznurowej) i oprawki noży. Znaleziono także boratynki koronne i litewskie. Poza tym również monety z I połowy XIX wieku.
Te liczne artefakty nie tylko rzucają światło na codzienne życie mieszkańców Piły w minionych stuleciach, ale także świadczą o wysoko rozwiniętej kulturze materialnej. Szczególną uwagę przykuwają fragmenty ceramiki z okresu późnego średniowiecza.
Jak podkreśla dr Jarosław Rola, kierownik Działu Archeologicznego w Muzeum Okręgowym w Pile, zdobienia na ceramice świadczą o niezwykłym talencie ówczesnych garncarzy, których wyroby wpisują się w szeroki nurt renesansu.
Odkrycia archeologiczne w Pile – co znaleziono do tej pory?
Do końca stycznia 2025 roku odkryto:
- 131865 fragmentów ceramiki późnego średniowiecza i okresu nowożytnego,
- 15 fragmentów ceramiki z okresu wpływów rzymskich,
- 7 fragmentów ceramiki datowanej ogólnie na prahistorię,
- 2 fragmenty ceramiki datowanej na przełom okresu neolitu i epoki brązu,
- po jednym fragmencie ceramiki kultury pucharów lejkowatych i kultury łużyckiej,
- 5228 kości zwierzęcych,
- 597 bryłek polepy,
- 1270 fragmentów szkła,
- gliniany ciężarek (tkacki),
- fragment toporka kamiennego,
- oprawkę noża,
- 3 fragmenty osełek kamiennych,
- 301 fragmentów żelaza/metalu,
- 6 krzemieni,
- 212 fragmentów cegieł.
Odkrycia archeologiczne w Pile zmieniają dotychczasowe postrzeganie ośrodków garncarskich, które wcześniej kojarzono głównie z dużymi miastami. Wykopaliska wciąż trwają, a dalsze badania i analizy mogą przynieść kolejne istotne informacje na temat życia w Pile na przestrzeni wieków.
Wykopaliska te rzucają także światło na wcześniejsze dzieje Piły, zwłaszcza na okres przed XVII wiekiem, który jest niemal nieznany. Dzięki nowym odkryciom archeolodzy mogą zacząć rekonstruować życie w tym regionie w czasach, o których wiadomo naprawdę niewiele.
Szczególnie interesujące może być badanie kości zwierzęcych, które pozwolą na analizę gospodarki zwierzętami w tym okresie oraz diety mieszkańców Piły. Wyniki takich badań mogą również pomóc w odpowiedzi na pytania dotyczące upraw (takich jak żyto, którego zwęglone pozostałości znaleziono w trakcie wykopalisk) oraz zachwaszczeniem pól.
Nie można zapominać także o ważnym kontekście historycznym tych odkryć. W 1626 roku Piła została dotknięta tragicznym pożarem, który według źródeł spalił niemal całe miasto. To wydarzenie, choć dramatyczne, mogło zachować w ziemi kolejne cenne ślady, które mogą pomóc archeologom w rekonstrukcji tego, jak wyglądało życie w Pile tuż przed i po tej katastrofie.
Dr Jarosław Rola zwraca uwagę, że tak długo trwające wykopaliska, na które skarżą się niektórzy mieszkańcy miasta, nie są niczym nadzwyczajnym. Powód jest prosty – ilość odnalezionych artefaktów jest ogromna, a każdy z nich wymaga szczegółowej analizy.
Obecnie trwają nie tylko dalsze wykopaliska, ale również konserwacja i analiza dotychczasowych cennych znalezisk, a prace terenowe są szacowane na kolejne 2-3 miesiące. Biorąc pod uwagę dotychczasowe tempo badań, same wykopaliska mogą potrwać jeszcze kilka miesięcy. Na same badania znalezisk należy poczekać jeszcze dłużej, choć Jarosław Rola ma nadzieję, że uda się je sfinalizować jeszcze w pierwszej połowie tego roku.
Piła staje się więc miejscem, które nie tylko żyje swoją teraźniejszością, ale także stawia przed nami zadanie odkrywania i zrozumienia swojej przeszłości. Te wykopaliska to tylko początek, a to, co już zostało odkryte, zmienia naszą wiedzę o tym regionie. Wkrótce możemy dowiedzieć się jeszcze więcej o codziennym życiu mieszkańców Piły na przestrzeni wieków, o ich pracy, a także o tym, jak wyglądała ich rzeczywistość w czasach, kiedy miasto zaczynało swoją długą, ponad 500-letnią historię.
Krótka historia Piły
Zanim miasto Piła pojawiło się w źródłach historycznych, z pewnością było już zaludnione. Jako ośrodek miejski, wznoszący się nad brzegami rzeki w północnej Wielkopolsce, ma historię sięgającą średniowiecza.
Zdaniem dr. Jarosława Roli, Piła powstała jako ośrodek przedmiejski, a później przekształciła się w miasto dzięki usytuowaniu w strefie węzła drożnego, a jego strategiczne położenie sprzyjało rozwojowi. Kazimierz Wielki w 1368 roku włączył miejscowość do Królestwa Polskiego, a później, w ramach Korony Królestwa Polskiego, osada stała się własnością Templariuszy.
W XV wieku Piła była własnością polskiego rodu szlacheckiego Opalińskich, którzy wpłynęli na rozwój tej osady. Miasto uzyskało prawa miejskie najpóźniej w 1449 roku, a już 4 marca 1513 roku król Zygmunt I Stary potwierdził dla niego prawa magdeburskie. Piła była także obiektem zainteresowania królów, gdyż w 1518 roku Zygmunt I Stary przekazał miasto w dożywotnie posiadanie Hieronimowi z Bnina, pozwalając mu na nabycie całego starostwa pilskiego.
W ciągu kolejnych wieków Piła, podobnie jak inne średniowieczne miasta, rozwijała swoją gospodarkę. W XVI wieku opierała się ona na rolnictwie, rzemiośle, handlu oraz pracy manufaktur, co było typowe dla ówczesnych miast.
W 1561 roku Piła uzyskała ważny przywilej dotyczący rybołówstwa, który wystawił jej nowy właściciel miasta, Stanisław z Górki, starosta ujski. Lustracja z 1564 roku wykazała, że w mieście były 153 domy, a mieszkańcy płacili różnorodne podatki, które zasilali budżet miasta. Z kolei 114 mieszkańców Piły posiadało grunty porośnięte łąkami, płacąc roczny podatek w wysokości 6 groszy.
Miasto miało także 42 włóki roli. Wśród mieszkańców byli również rybacy, którzy płacili czynsz za łowienie ryb w rzece, oraz szewcy, rzeźnicy, kołodzieje, bartnicy i garncarze, którzy oddawali część swoich dochodów w formie podatków w naturze. W sumie w 1564 roku mieszkańcy Piły płacili 499 złotych z tytułu czynszów i podatków. Istniały też młyny oraz hamernie, które również miały duży wpływ na rozwój lokalnej gospodarki.
W 1569 roku, na mocy unii lubelskiej, Piła stała się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów, leżąc w starostwie ujsko-pilskim, w województwie poznańskim. W XVI wieku miasto rozwijało się głównie dzięki rzemiosłu i handlowi. Król Stefan Batory w 1576 roku potwierdził prawa miejskie, a Zygmunt III Waza w 1593 roku również zatwierdził wszystkie miejskie przywileje.
Piła była znana z produkcji alkoholu, płacąc podatek czopowy, który obejmował piwo, miód, gorzałkę i wino. W 1626 roku miasto zostało niemal całkowicie zniszczone przez pożar, ale odbudowało się w nowym planie, dzięki pomocy Konstancji Habsburżanki, żony Zygmunta III Wazy. W XVII wieku Piła ucierpiała z powodu wojen, m.in. podczas potopu szwedzkiego.
W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, Piła została włączona do Prus, otrzymując niemiecką nazwę Schneidemühl. Z czasem stała się miastem zamieszkałym głównie przez Niemców, szczególnie po kolonizacji prowadzonej przez Fryderyka II.
W XIX wieku rozwój kolei przyczynił się do wzrostu gospodarczego. W 1848 roku wybuchły rozruchy związane z powstaniem wielkopolskim, a w 1914 roku Piła była centrum przemysłu wojennego, m.in. produkcji samolotów dla armii niemieckiej.
Po I wojnie światowej Piła pozostała w Niemczech, mimo że była siedzibą polskich organizacji. Podczas II wojny światowej miasto zostało przekształcone w twierdzę, a po zdobyciu przez Armię Czerwoną w 1945 roku, zniszczenia sięgnęły 72%.
Piła została przywrócona Polsce po wojnie, jednak odbudowa była trudna. W 1945 roku miasto liczyło 10 700 mieszkańców, a odbudowa infrastruktury rozpoczęła się na szeroką skalę w latach 60. XX wieku. Przemysł rozwinął się, szczególnie w zakresie naprawy taboru kolejowego, przemysłu spożywczego i metalowego.
Fot. Profil piwniczki wypełnionej rumowiskiem. Budynek zapewne spłonął w trakcie pożaru miasta w 1626 roku, zdj. Jarosław Rola
