Rywalizacja, namiętność i polityczne intrygi – tak splatały się losy dwóch rodów, które chciały rządzić Europą. Związki Habsburgów z Jagiellonami nie były tylko małżeństwami z rozsądku, lecz pojedynkami o tron, wpływy i przyszłość całych królestw. To historia, w której miłość przegrywała z kalkulacją, a dynastie stawały się zakładnikami własnych ambicji.
Habsburgowie i Jagiellonowie to dwie dynastie, które miały nie tylko wspólnych przodków, ale także zawierały związki między sobą. Jagiellonowie mogli być hegemonami Europy, ale przez habsburską politykę dynastyczną, stracili wszystko. Poznajcie historię, w której wyznawana była tylko jedna zasada: po trupach do celu!
Bo do tanga trzeba… trojga?
Jagiellonowie jeszcze nawet nie zdążyli na dobre zaistnieć w polskiej polityce i historii, a już musieli walczyć z Habsburgami o… polski tron! W 1378 roku, Jadwiga Andegaweńska, jako 4-letnia dziewczynka zawarła ślub sponsalia de futuro z Wilhelmem Habsburgiem. Oczywiście wkrótce zmieniła się zupełnie sytuacja, ponieważ najmłodsza córka Ludwika Andegaweńskiego miała objąć polski tron, a w Polsce nie potrzebowaliśmy Habsburgów. Potrzebny był nam Władysław Jagiełło, który pokonałby Krzyżaków, z którymi Polska miała problem od XIII wieku.
To Jagiełło miał ożenić się z Jadwigą Andegaweńską, ale żeby to zrobić, musiał zostać zerwany tzw. ślub dziecięcy, czy też sponsalia de futuro, zawarty między Wilhelmem Habsburgiem a najmłodszą z córek Ludwika Węgierskiego. To wiązało się z wypłatą odszkodowania dla Habsburgów, które wynosiło 200.000 florenów.
Kiedy w lutym 1386 roku Władysław Jagiełło poślubiał Jadwigę Andegaweńską, Wilhelm Habsburg nadal uważał się za jej męża. Rozpowiadał plotki o tym, że Andegawenka zdradza go z Jagiełłą, co było absolutną nieprawdą, ponieważ ślub sponsalia de futuro nigdy nie został potwierdzony. Zadbali o to panowie małopolscy. Zgodnie z legendą podawaną przez Jana Długosza, najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego miała kilofem rozbijać wawelskie wrota, by uciec do Wilhelma Habsburga.
Ostatecznie się to nie udało, ale Habsburg był konsekwentny w swoich działaniach. Jadwiga Andegaweńska umarła 17 lipca 1399 roku, a Wilhelm do tego czasu się nie ożenił. Po śmierci Jadwigi poślubił Joannę II, królową Neapolu, której matka – Małgorzata z Durazzo, zleciła morderstwo Elżbiety Bośniaczki, czyli matki niedoszłej żony Habsburga.
Związki synów Jagiełły z Habsburgami
Władysław II Jagiełło dopiero z czwartą żoną Zofią Holszańską doczekał się synów. Mieli oni poślubić wnuczki cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Władysław Warneńczyk miał poślubić Annę Habsburżankę, a Kazimierz Jagiellończyk, Elżbietę.
Władysław Warneńczyk od 1434 roku był królem Polski, a od 1440 także Węgier. To sprawiło, że zostały przed nim postawione nowe wyzwania. Miał bronić Węgry przed Turkami, ale poprzez swoją nierozwagę i brak doświadczenia, które było spowodowane młodym wiekiem, zerwał korzystny dla Węgier układ segedyński, który zawarł z sułtanem Muradem II. To zaprowadziło króla pod Warnę, gdzie zginął 10 listopada 1444 roku.
Jego młodszy brat Kazimierz od 1440 roku był wielkim księciem litewskim. Gdy dowiedział się o śmierci brata, początkowo nie chciał objąć polskiego tronu w nadziei, że informacje o śmierci jego starszego brata są nieprawdziwe. W końcu w czerwcu 1447 roku, po namowach królowej wdowy Zofii Holszańskiej przybył do Polski. Po siedmiu latach od objęcia polskiego tronu, poślubił Elżbietę Rakuszankę. Dzięki temu małżeństwu Jagiellonowie zyskali prawo do objęcia tronów w Pradze i w Budzie. Mogli stać się hegemonami Europy, bo Kazimierz IV Jagiellończyk doczekał się z Elżbietą Rakuszanką aż 13. dzieci. Sześciu synów i siedmiu córek.
Ekspansja Jagiellonów i powolny upadek
Jagiellonowie wykorzystali swoją szansę. Od 1471 roku Władysław II Jagiellończyk – pierworodny syn Kazimierza IV Jagiellończyka zasiadał na tronie czeskim, a od 1490 także na węgierskim. Następnie kolejno trzej jego bracia: Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zygmunt Stary zasiadali na polskim tronie, a Aleksander i Zygmunt także na litewskim.
W 1515 roku doszło do podpisania układu wiedeńskiego. Sygnowali go: Maksymilian I Habsburg oraz bracia Jagiellonowie: Zygmunt i Władysław. Zostały wówczas zawarte małżeństwa między córką Władysława II Jagiellończyka – Anną Jagiellonką a wnukiem Maksymiliana I Habsburga – Ferdynandem I Habsburgiem.
Zawarto także małżeństwo między bratem wspomnianej wyżej Anny Jagiellonki – Ludwikiem II Jagiellończykiem a siostrą Ferdynanda I – Marią Habsburżanką. W dodatku cesarz Maksymilian I adoptował Ludwika i uczynił go generalnym wikariuszem cesarstwa rzymskiego. Było to niezgodne ze Złotą Bullą z 1356 roku, którą wydał jeszcze cesarz Karol IV Luksemburski. Zabraniała ona mianować swojego następcy za życia oraz wywierać wpływ na elektorów.
Jak informuje prof. Stanisław A. Sroka, małżeństwa między dziećmi Władysława II Jagiellończyka i wnukami Maksymiliana I Habsburga nie były aktami sukcesyjnymi i nie gwarantowały tego, że Habsburgowie przejmą tron czeski i węgierski po tragicznej śmierci Ludwika II Jagiellończyka pod Mohaczem, do której doszło 29 sierpnia 1526 roku.
Habsburgowie, Radziwiłłowie i Zygmunt August
Pierwszą żoną króla Polski – Zygmunta II Augusta była Elżbieta Habsburżanka. Była ona mu przeznaczona już w kołysce. Ślub odbył się dopiero w maju 1543 roku. Małżeństwo to nie trwało długo, gdyż Elżbieta zmarła 15 czerwca 1545 roku w Wilnie. Udała się tam za mężem po tym, jak wyjechał on na Litwę objąć tron wielkoksiążęcy.
Został tam wmanewrowany przez Radziwiłłów w małżeństwo z ich krewną Barbarą Radziwiłłówną, wdową po wojewodzie trockim, które zostało zawarte potajemnie w 1547 roku. Wieść o nim szybko się rozeszła i dotarła do Krakowa. Była ukrywana przed Zygmuntem Starym, który był już wtedy 80-letnim staruszkiem i taka informacja mogłaby go zabić. W końcu jednak musiał się o tym dowiedzieć. Jego reakcja była natychmiastowa. Wysłał na Litwę listy z informacją, aby nie uznawano tego małżeństwa. Wszystko na nic. W końcu, zrezygnowany i zmęczony życiem odszedł w Niedzielę Wielkanocną – 1 kwietnia 1548 roku.
Po śmierci męża, wdowa po nim, Bona Sforza udała się z córkami na Mazowsze, które od 1529 roku było przyłączone do Korony. Włożyła dużo pracy w to, aby zrobić z tego regionu cacuszko, na którym dałoby się zbić niezłą kasę. Tym bardziej, że od 1545 roku, decyzją Zygmunta Starego była to wdowia oprawa Bony. To właśnie Bona była odpowiedzialna za zakładanie królewskich sadów pod Grójcem. W tych sadach sadziła przede wszystkim jabłonie.
Tymczasem Barbara Radziwiłłówna od 7 grudnia 1550 roku była królową Polski. Zmarła na raka szyjki macicy 8 maja 1551 roku. W ostatnich chwilach życia została uznana przez Bonę Sforzę za królową Polski.
Trzecią żoną Zygmunta II Augusta była Katarzyna Habsburżanka, z którą ślub król zawarł 29 lipca 1553 roku. Był to wynik intrygi Habsburgów, w którą dał się złapać Mikołaj „Czarny” Radziwiłł. W tamtym czasie car Iwan IV Groźny starał się o uzyskanie korony cesarskiej. Zygmunt August, gdy się o tym dowiedział, miał pewność, że to sprawka Habsburgów.
Wysłał zatem do Wiednia, kuzyna swojej zmarłej żony – Barbary Radziwiłłówny. Miał on wyperswadować Habsburgom, żeby nie popierali pomysłu papieża, dotyczącego przekazania korony cesarskiej Iwanowi IV. Tymczasem oni wyperswadowali mu, że zrobią to tylko wtedy, gdy Zygmunt August poślubi siostrę swojej pierwszej żony – Katarzynę Habsburżankę.
Do ślubu doszło 29 lipca 1553 roku, a dzień później odbyła się koronacja Katarzyny na królową Polski. Małżeństwo to było nieudane. Katarzyna nie urodziła Zygmuntowi Augustowi dzieci, a on starał się o unieważnienie tego małżeństwa. Gdy go nie uzyskał, zdecydował o separacji z żoną. Jednak, aby jeszcze bardziej ją upokorzyć, gdy dowiedział się, że w 1564 roku zmarł jej ojciec – Ferdynand I Habsburg, a ona chce jechać na jego pogrzeb, zdecydował o zatrzymaniu jej w Polsce.
Nawet, gdy umarła w lutym 1572 roku, to nie wyraził zgody ma jej pochówek na Wawelu. Została pochowana w Austrii, po 42 latach od śmierci, w 1614 roku.
Zygmunt II August zmarł 7 lipca 1572 roku, w wieku niespełna 52 lat. Był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Jagiellonów po mieczu. Po nim jeszcze była Anna Jagiellonka, która została ogłoszona królem Polski, jednak faktyczną władzę sprawował jej mąż – Stefan Batory. Po jego śmierci, udało się Annie Jagiellonce przeforsować kandydaturę swojego siostrzeńca – Zygmunta III Wazy na króla Polski. Jego wyboru dokonano 19 sierpnia 1587 roku, a koronacja odbyła się 27 grudnia tego samego roku.
Anna Jagiellonka zmarła w 1596 roku. Zygmunt III Waza zorganizował jej piękny, ekumeniczny pogrzeb. Po raz pierwszy uczestniczyli w nim duchowni prawosławni i katoliccy. Był to wynik zawartej rok wcześniej unii brzeskiej.
Tak skończyła się historia dynastii Jagiellonów, którzy mogli być hegemonami Europy, ale przeszkodzili im w tym Habsburgowie.
Bibliografia:
- Bogucka M., Bona Sforza, Warszawa 1989.
- Bogucka M., Anna Jagiellonka, Warszawa 1994.
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Sroka Stanisław A., Historia Węgier do 1526 roku w zarysie, Bydgoszcz 2000.
