Powracając do wielkich postaci teatru chciałbym prosić o scharakteryzowanie Jerzego Grotowskiego. Mówi się o nim, że jest jednym z najwybitniejszych ludzi teatru XX wieku? Wyspiański i Grotowski — klamra zamykająca dwudzieste stulecie?
Nie, nie sądzę, aby tak można powiedzieć. Na progu teatru polskiego w XX wieku jest Wyspiański, oczywiście. To jest kamień węgielny nowoczesnego teatru polskiego. Nadał kierunek naszemu teatrowi na cały wiek XX i ten wpływ trwa nadal. Choć przez wielu nie jest rozpoznawany, przez wielu odrzucany. A to jest kamień węgielny. Skała. Trwa. Można, i trzeba, do Wyspiańskiego wracać, można się na nim wesprzeć. Koniec XX w. ani początek XXI w. nie ma takiej klamry. Na szczęście. Bo w czasie przełomu wieków teatr nie sprostał testamentowi Wyspiańskiego. Wciąż czeka na nowe otwarcie. Choć są już pewne sygnały. Na przykład prace, program, działania tarnowskiego Teatru Nie Teraz Tomasza Antoniego Żaka. To teatr osadzony w polskiej tradycji teatralnej, niepodległościowej i katolickiej. Wrażliwy na to co dzieje się dziś. Otwarty na jutro. Angażujący się w rozpoznawanie i umacnianie tego co w polskim teatrze było najlepsze.
Pytasz o Grotowskiego. Był wybitnym i twórczym człowiekiem, wiele wniósł do myśli i warsztatu teatralnego w XX w. Jednak jego znaczenie w Polsce było, jak to się dziś mówi, „niszowe”. Paradoksalnie został wyżej oceniony za granicą. Bo nie „obciążała” go polskość. Do narodowej dramaturgii stosował klucz „starego teatru inscenizacji”. Tak wystawiał polską klasykę: Dziady w teatrze, z ostentacyjnie podkreśloną „teatralizacją”. Kordian w szpitalu wariatów, Akropolis w Auschwitz. Grotowski nawiązywał do Stanisławskiego („przeżywanie” i „działania fizyczne”), Meyerholda („Biomechanika”) i Osterwy (teatr pracujący jako wspólnota) – nota bene: pierwsze „logo” teatru Grotowskiego było wzorowane na takimż znaczku wziętym z Reduty; najpierw Grotowski z Redutą związki akcentował. Potem je porzucił. Czerpiąc z wielkich polskich reformatorów, a także z teatrów Wschodu, Grotowski posługiwał się bardzo surowym, ciężkim, rygorystycznym treningiem aktorskim. Jego „teatralna” faza twórczości przyniosła wiele wartości w dziedzinie warsztatu i treningu, choć stosowane przez niego ćwiczenia fizyczne i psychofizyczne były bardzo trudne i nie upowszechniły się; były też przez wielu kwestionowane w sensie ich wpływu na psychikę człowieka. Gdy od fazy „teatralnej” Grotowski przeszedł do fazy „post-teatralnej”, od przygotowywania przedstawień, do uruchamiania pewnego typu procesów społecznych, kulturowych, ustał jego bezpośredni wpływ na praktykę teatralną. Sam w zasadzie przestał uprawiać teatr. To co robił usytuowane było poza teatrem, a także poza kategoriami dobra i zła.
A co powinien dawać teatr dzisiaj? Katharsis, przez niektórych mylone ze skandalem i szokiem? A może czas na powrót do wielkiego misterium, niekoniecznie religijnego ale wprowadzającego nas w świat wielkich idei? Co czeka teatr w XXI wieku?
W swoim pytaniu wskazałeś na pewne tropy wiodące do nowego teatru XXI wieku. Skandale jakie teatru dotykają, jak choroby, współczesnego teatru, tak jak i choroby, miną, choć mogą pozostawiać po sobie długotrwałe schorzenia, uszkodzenia. Wielkie idee XXI w. same są jeszcze niejasne, czekają na wyartykułowanie filozoficzne i estetyczne, także w teatrze. Nie można sobie wyobrazić przyszłości bez przeszłości. Więc teatr podniesie się ze śmietników, wróci do wielkich idei, do ukazywania w widowiskach wielkich, pełnych ludzi. A co na dzisiaj? Sądzę, że trzeba odbudować kulturę teatru. I trzeba przywrócić teatr kulturze.
Rozmawiał Juliusz Gałkowski
Kazimierz Braun – polski aktor i reżyser teatralny, scenarzysta, teatrolog, krytyk teatralny, pisarz i tłumacz. Autor szeregu książek poświęconych historii teatru, profesor reżyserii na Uniwersytecie Stanu Nowy Jork w Buffalo, przez wiele lat reżyserował w Polsce, w 1985 roku wyemigrował do USA, gdzie nadal reżyseruje sztuki teatralne, ale także pisze książki naukowe, beletrystyczne oraz sztuki teatralne.
